Forsķša
Ofvirknivefur
Ofvirknibók Kom inn!
Adspurt 1997

© Ragna Freyja Karlsdóttir, sérkennari:

Spurt og svaraš um ofvirkni

 

2004 Um lišsinni viš barn meš ofvirkni og hvatvķsi įn athyglisbrests

Žessi greining er óalgeng. Ķ skólanum eru žessir tveir žęttir, ž.e. hvatvķsin og athyglisbresturinn, žaš sem veldur barninu og kennurunum mestum erfišleikum - sérstaklega ef kennarinn hefur ekki grunnžekkingu į AMO eša AD/HD, ž.e. athyglisbresti meš eša įn ofvirkni.
Öll žau rįš og ašferšir sem eru góšar fyrir barn meš ofvirkni og hvatvķsi meš athyglisbresti eru einnig žęr ašferšir sem best duga til aš hjįlpa barni meš žessa greiningu įn athyglisbrestsins. Um žau rįš og ašferšir vķsast ķ Ofvirknibókina.  Athyglisbresturinn og einbeitingarskorturinn er žaš sem oftast veldur žvķ aš barniš nęr ekki tökum į nįminu žótt žaš hafi meir en nęga hęfileika.

Jįkvętt ašhald og atferlismótun meš jįkvęšu umbunarkerfi er alltaf besta ašferšin og sś langsamlega įrangursrķkasta.

Foreldrafélag ADHD-barna hefur skrifstofu ķ Sjónarhóli og vefur žess er http://www.adhd.is
Žar er gott bókasafn og einnig er gott aš senda žangaš póst meš fyrirspurn.
Einnig eru żmislegt nytsamt į ofvirknivefnum og vķsanir til annarra vefja.

1997 Svör viš fyrirspurnum nemenda ķ fjarnįmi KHĶ til meistaraprófs ķ uppeldis- og kennslufręšum.
Fyrirspurnirnar komu ķ kjölfar innleggs ķ janśar 1997 - nįnar tiltekiš dagana 21.-26. janśar.
Tiltekinn einstaklingur spyr spurningar og upphafsstafir hans eru innan sviga viš fyrirsögn svarsins.

Athuga ber aš žessi svör eru gefin įšur en Ofvirknibókin var gefin śt og žess vegna er žar hvergi vķsaš til hennar.

1 Um fyrirmęli (HH)

Žegar fyrirmęli eru gefin žarf aš vera tryggt aš nemandinn hlusti, athyglin beinist aš kennaranum og augnsamband nįist. Best er aš munnleg fyrirmęli séu ekki margžętt heldur fį og skżr og verkefniš beri meš sér hvaš gera skal. Žaš er įgętt rįš aš lįta nemandann endurtaka meš eigin oršum fyrirmęlin sem gefin voru. Sumum ofvirkum nemendum žykir mikilvęgt aš fyrirmęli séu undirstrikuš meš sjónręnum hętti og ég held aš margt megi nota śr TEACCH-kerfinu žegar unniš er meš ofvirka nemendur. Ķ žvķ kerfi skiptir öllu mįli aš festa, reglusemi og samkvęmni sé ķ fyrirrśmi og žaš er einmitt fyrirkomulag sem hentar ofvirka nemandanum.

2 Nįmserfišleikar (HH)

Nįmserfišleikar ofvirkra nemenda eru ķ sjįlfu sér žeir sömu og annarra nemenda. En žaš sem veldur nįmserfišleikum hjį ofvirkum nemendum mį oftast rekja til einbeitingarskortsins, śthaldsleysisins og hreyfivirkninnar en ekki endilega til getuleysis. Žau byrja oft snemma aš heltast nįmslega śr lestinni og eftir žvķ sem įrin lķša veršur ę erfišara aš halda ķ viš jafnaldrana. Vansęldin og kvķšnin eykst og hętta er į aš til višbótar ofvirkninni bętist óheppilegt hegšunarmunstur. Žegar svo er komiš žarf ekki ašeins aš kljįst viš nįmserfišleika nemandans heldur ekki sķšur byggja upp sjįlfstraust og sjįlfsviršingu hans.

3 Sérstakir erfišleikar stślknanna (HH og KŽA)

Ofvirkni drengja ķ yngri bekkjum grunnskóla leynir yfirleitt ekkert į sér enda oftast mótžróafull og ögrandi. Žessu er öfugt fariš meš stślkurnar. Hegšun žeirra ber žaš oft alls ekki meš sér aš žęr séu ofvirkar. Žaš hefur sżnt sig ķ faraldsfręšilegum könnunum aš meš ofvirkni greinist ein stślka į móti hverjum fjórum drengjum. Hins vegar er žaš ašeins EIN stślka sem leitaš er meš til greiningar og mešferšar į móti hverjum NĶU drengjum. Ég hef heyrt aš rannsóknarašilar ķhugi aš skilgreina annaš greiningarmat fyrir stślkur en drengi. Hugsanlegt er aš stślkurnar séu ķ raun mun fleiri og aš erfišleikar žeirra séu meira tengdir athyglisbresti en hreyfiofvirkninni. Žessar stślkur sitja vęntanlega ķ sķnum sętum og eru engum til ama. Žaš er žvķ hętta į aš žęr verši ašeins skilgreindar sem hęgfara ķ nįmi og fįi žess vegna ekki ašstoš viš hęfi. Ég hef rekiš mig į aš erfišleikar margra ofvirkra stślkna brjótast į unglingsįrum śt meš tilfinningalegum truflunum, kvķšni, žunglyndi og oft verulegum hegšunarerfišleikum.

4 Greining ofvirkni - hvernig og hverjir (ST og LG)

Um sķšustu įramót var tekiš ķ notkun nżtt alžjóšlegt greiningarkerfi, ICD-10 ķ staš DSM-3N sem įšur var notaš. Ofvirknigreiningin felst ķ žvķ kanna žrjį žętti. Žeir eru: athyglisbrestur, hreyfivirkni (ofvirkni) og hvatvķsi og einkenni žeirra verša aš vera gagntęk, ž.e. žau verša aš koma fram viš mismunandi ašstęšur, vera stöšug ķ tķma - ž.e. hafa veriš til stašar undanfarna 6 mįnuši og hafa komiš fram ekki sķšar en viš 7 įra aldur. Greiningavišmišin eru 18 og verša 10 žeirra aš vera til stašar til žess aš nemandinn greinist ofvirkur.

Ķ greiningarstarfinu į BUGL, sem ég žekki best til, er žverfaglegt teymi sem heldur utan um greininguna. Upplżsingar eru fengnar frį foreldrum og kennurum um žroskaferil, skólasögu, hegšun, athyglisbrest, nįmsstöšu og fleira. Sįlfręšileg próf eru lögš fyrir, lęknir skošar börnin og fleira. Teymiš safnar saman öllum upplżsingunum og skrifar greinargerš. Žaš dregur įlyktanir og fjallar um žęr og gerir skriflega grein fyrir nišurstöšum sķnum.

Įhersla er lögš į aš ofvirknigreiningin er žverfagleg vinna žar sem aš koma sįlfręšingar, gešhjśkrunarfręšingar, félagsrįšgjafar, gešlęknar og kennarar.

Pįll Magnśsson, sįlfręšingur į BUGL, hefur žżtt greiningarvišmišin ķ ICD-10 og hefur gefiš leyfi til aš žau fįi aš fara ķ gagnabankann.

5 Ofvirkur nemandi ķ bekk er engill ķ sérkennslu (GB og ST)

Ef nemandi hefur veriš greindur ofvirkur eru allar lķkur į aš einkennin komi sterklega ķ ljós ķ stórri bekkjardeild. Einkennin geta veriš vęgari į einum tķma en öšrum en ef nemandi fęr gott ašhald, mikla ašstoš og óskipta athygli - t.d. ķ sérkennslutķmum meš einum kennara - žį getur hann žar veriš alveg eins og engill!

Lķka mį hafa žaš ķ huga aš žegar ofvirkur nemandi vinnur aš verkefnum sem vekja sérstakan įhuga hans eša hann velur sjįlfur verkefni žį geta ofvirknieinkenni hans veriš ķ lįgmarki. Hann getur lķka sökkt sér af mikilli einbeitingu ķ verkefni - gott dęmi um žaš er žegar sumir nemendur vinna į tölvu - en žį er oft erfitt aš fį žį til aš hętta!

Ef nemandi hefur veriš greindur ofvirkur og sżnir ofvirknihegšun viš tilteknar ašstęšur en ekki viš ašrar ašstęšur sem žó geta ekki talist lagašar aš ofvirkni hans žį getur veriš įstęša til aš kanna mįliš frekar.

6 Ašstoš viš bekkjarkennara meš ofvirkan nemanda (GB, ŽK og SB)

Tališ er aš 3-5 prósent grunnskólanemenda séu ofvirkir. Samkvęmt žvķ er aš jafnaši einn ofvirkur nemandi ķ hverri bekkjardeild į landinu. Nś er žaš svo aš bekkjarkennarar žurfa aš glķma viš margan vanda ķ bekknum sķnum. Žaš er ekki ólķklegt aš ķ honum séu 2-5 nemendur sem žurfa mikla ašstoš - og svo eru žaš "hinir nemendurnir" meš sķna erfišleika sem lķka eiga rétt į aš fį kennslu. Ef ofvirkur nemandi sżnir mikinn hreyfióróleika og hvatvķsi ķ bekk fer mestur tķmi kennarans ķ aš sinna honum og hinir sitja meira og minna į hakanum. Viš slķkar ašstęšur - og žó žęr vęru vęgari - tel ég žaš alveg naušsynlegt aš bekkjarkennarinn fįi ašstoš. Ašstošin žarf aš vera fólgin ķ žvķ aš inn komi kennari sem fyrst og fremst sinni ofvirka nemandanum innan bekkjar og utan.

Fįein orš um ašstošina viš ofvirka nemandann:

Į undanförnum įrum hef ég fariš inn ķ bekki ķ mörgum skólum til aš athuga ofvirka nemendur viš venjulegar bekkjarašstęšur. Ķ flestum skólastofum rķkir įkvešin regla og venjur. Fariš er eftir stundaskrį, bękur og verkefni eiga sér sinn tiltekna staš, unniš er įkvešinn tķma aš verkefnum, skipulagšir eru valtķmar, sögustund höfš ķ nestistķma osfrv.

Margur ofvirkur nemandi getur haldiš skóladaginn śt ef ramminn kringum hann er afmarkašur dįlķtiš betur. Eitt af žvķ sem žar žarf aš hafa ķ huga er hvar nemandinn er stašsettur ķ stofunni, fara yfir stundaskrįna hans žegar hann byrjar skóladaginn, gęta žess aš verkefnin séu viš hęfi, skipuleggja hlé milli verkefna og undirbśa hann undir breytingar, hugsanlegt umbunarkerfi, umbun ķ lok dags og/eša ķ lok viku. Žetta žarf ekki aš vera mjög tķmafrekt žó žaš sé dagleg regla.

Žaš žarf aš vera sjįlfsagt ķ skólanum aš kennari sem er aš sligast undan įlaginu geti leitaš til samkennara og stjórnenda um ašstoš og fengiš rįšgjöf innan eša utan skólans.

7 Skipulagt umhverfi (ŽK)

Ofvirkur nemandi žarf į góšu skipulagi aš halda į öllum stigum grunnskólans. Hann į erfitt meš aš skipuleggja sjįlfur tķma og vinnu og žarf žvķ ašstoš viš žaš. Ég er sammįla žér um aš gęta veršur varśšar žegar um unglinga er aš ręša. Ekki mį misbjóša žeim eša nišurlęgja frekar en ašra. Heppilegast er aš hafa unglinginn meš ķ rįšum og fį hann til aš segja til um hvaš muni gagnast honum best. Ofvirki nemandinn er kennara sķnum žakklįtur žegar hann įttar sig į žvķ aš kennarinn hefur skilning į erfišleikum hans og vill hjįlpa honum.

8 Lyfjagjöf (ŽK)

Ekki er vitaš hvaš veldur ofvirkni og įstęšur geta veriš fleiri en ein. Žó er tališ aš erfšir valdi mestu. Žaš sem erfist eru truflanir į bošefnum ķ heila - t.d. dopamini. Reynt er aš hafa įhrif į žessi bošefni meš örvandi lyfjum eins og ritalini, žunglyndislyfjum eins og aurorixi eša žessi lyf gefin saman.

Žś spyrš hvaš mér finnist um lyfjagjöf. Mér finnst eins og mörgum öšrum aš ekki eigi aš gefa lyf nema brżna naušsyn beri til. Hvaš viškemur ofvirkum nemendum og lyfjagjöf hef ég margsinnis séš svo jįkvęšar breytingar aš ég er hlynnt žvķ aš lyfjagjöf sé reynd. Lyfin stjórna ekki ofvirkum nemanda heldur hjįlpa honum aš halda truflandi įreitum ķ skefjum žannig aš hann getur betur einbeitt sér og žau draga śr hvatvķsinni. Lyfjamešferš nżtist best žegar hśn er samhęfš kennslu og heppilegum uppeldisašferšum forrįšamanna og annarra sem vinna meš ofvirka nemandann.

9 Flokkun fatlana (ŽK)

Ķ lögum um mįlefni fatlašra eru skilgreindar żmsar fatlanir bęši andlegar og lķkamlegar. Žęr eru: žroskahömlun, gešfötlun, hreyfihömlun, sjón- og heyrnarskeršing og fatlanir vegna langvarandi veikinda eša slysa. Ofvirkni er ekki greind sem fötlun ķ žessum lögum. Forrįšamenn fatlašra og sjśkra barna eiga rétt į umönnunarbótum sem greindar eru ķ fimm flokka eftir žvķ hver fötlunin er. Samkvęmt žessum skilgreiningum eiga forrįšamenn ofvirkra barna ekki rétt į žessum umönnunarbótum en einhverjir hafa žó fengiš bętur į žeim forsendum aš um sjśk börn sé aš ręša og žęr eru žį ķ flokki 4 eša 5 - ž.e. lęgstu bęturnar. Um žetta vķsast til žessara laga og til Tryggingastofnunar rķkisins.

10 Atferlismótun (AŽE og LG)

Žaš hefur sżnt sig aš żmsar ašferšir atferlismótunar henta vel til aš breyta hegšun ofvirkra nemenda. Lögš er įhersla į aš

  • a - styrkja jįkvęša hegšun sem fyrir er - eša styrkja nżja jįkvęša hegšun,
  • b - breyta hegšun til betri vegar og višhalda hinni jįkvęšu breytingu
  • c - stöšva óęskilega hegšun.

Jįkvęšar og neikvęšar styrkingar mį nota til aš auka tķšni ęskilegs atferlis og minnka tķšni óęskilegs atferlis. Styrkingin veršur aš koma strax ķ kjölfar hegšunarinnar.

Ef notuš er jįkvęš styrking ķ kjölfar ęskilegs atferlis t.d. meš aukinni athygli, hrósi eša einhverjum forréttindum hlżtur nemandinn umbun fyrir ęskilegt atferli. Jįkvęš styrking hefur góš įhrif į ofvirk börn sem eru žvķ vanari aš fį neikvęš skilaboš.

Ef notuš er neikvęš styrking ķ kjölfar óęskilegs atferlis t.d. meš įvķtunum, hefur atferliš neikvęšar afleišingarķ för meš sér fyrir nemandann žvķ honum refsaš fyrir óęskilegt atferli.

Ef jįkvęš styrking atferlis s.s. bros, hrós og forréttindi, er fjarlęgš žį minnka lķkur į aš žaš atferli verši endurtekiš. Žaš er nemandanum refsing aš missa jįkvęšu styrkinguna.

Ef neikvęš styrking atferlis s.s. skammir og refsingar, er fjarlęgš eykur žaš lķkur žess aš žaš atferli verši endurtekiš. Žaš er nemandanum umbun aš neikvęš styrking er fjarlęgš.

Dęmi um styrkingakerfi eša umbunarkerfi getur veriš žegar nemandinn safnar merkjum sem aš lokum veita honum umbun svo sem aš fara ķ bókasafn, fara ķ tölvu osfrv. Hęgt er aš bęta žvķ viš slķkt kerfi aš nemandinn missi merki viš óęskilega hegšun.

Einnig er hęgt aš gera formlegan samning sem nemandinn og kennarinn skrifa undir.

Markmiš og styrking verša aš vera viš nemandans hęfi.

Slokknun - eša time-out - getur virkaš vel į ofvirkan nemanda og hęgt er aš hugsa sér žessa ašferš ķ mismunandi stigum eša ķ mismunandi śtfęrslu.

Almennt gildir aš umbun er mun įhrifarķkari leiš en refsing til aš breyta hegšun til batnašar.

11 Rįš til foreldra (KŽA)

Ķ greininni minni ķ Glęšum er lögš įhersla į jįkvętt samstarf heimilis og skóla. Žegar žessi tengsl eru gagnkvęm getur žaš hjįlpaš bęši foreldrum og kennurum aš leita lausna viš żmsum mįlum sem upp koma. Flestir foreldrar lżsa erfišleikum heima fyrir žegar nemandi į aš vinna heimaverkefnin sķn. Ef hęgt er aš koma žvķ viš aš ofvirkur nemandi vinni heimaverkefnin sķn ķ skólanum er aš jafnaši žungu fargi létt af heimilunum.

Hafi nemandi ekki veriš greindur ofvirkur geta foreldrar leitaš til Göngudeildar BUGL og óskaš ašstošar. Einhverjir af foreldrahópunum sem sótt hafa fręšslunįmskeiš um ofvirkni į BUGL hafa haldiš hópinn og žannig fengiš gagnkvęman styrk.

Ég held aš innan foreldrafélags misžroska barna sé hópur foreldra sem eiga ofvirk börn.

Efst į žessa sķšu *Forsķša * Ofvirknivefur * Ofvirknibók