GÓPfréttir
forsíða

Ofvirkni-
vefurinn

Kjöržögli-
vefurinn

Heimsoknir
Childhood and Society by Erik Erikson

Erik Erikson:Childhood and Society
Um bernsku og samfélag

Žżšing į kafla śr bók eftir Erik Erikson ķ fjölritušu nįmsefnissafni kennarans Sigrśnar Įgśstsdóttur viš Hįskóla Ķslands voriš 2005. Žar sem vķsaš er til upphafs žessarar greinar segir mešal annars:

Paladin - bók (žašan er kaflinn ljósritašur). Fyrst prentaš 1951. ISBN 0-586-08356-1

Śtdrįttur ritara og žżšanda (GÓP) er ķ vinstri dįlki.

7. kafli

 

Śtdrįttur:

Eight Ages of Man

Įtta žroskažrep mannsins

Sį hluti sem hér er tekinn fyrir er frį bls. 222 til bls. 247.

Form-aukandi yfirlit - sjį nešst
Eftirmįli um von - viljastyrk - markmiš - hęfni - trśmennsku - įst - umhyggju - dómgreind
H - tķmi:
žroska
              sjįlfs-
heildun
<>
örvęnt-
ing
G - tķmi:
fulloršins-
įr
            fram-
žróun
<>
stöšn-
un
 
F - tķmi:
yngri
fulloršins-
įr
          nįnd
<>
ein-
angrun
   
E - tķmi:
gelgju-
skeiš >
< unglingsįr
        sjįlfs-
mynd
<>
hlutverka-
rugl
     
D - tķmi:
biš-
tķminn
      išju-
semi
<>
minni-
mįttar-
kennd
       
C - tķmi:
hreyfinga >
< kynfęra
    frum-
kvęši
<>
sekt
         
B - tķmi:
vöšva >
< enda-
žarms
  sjįlf-
stęši
<>
skömm
og efi
           
A - tķmi:
munn >
< skyn
grunn-
traust
<>
van-
traust
             
Mynd 12 1 2 3 4 5 6 7 8
Į skįlķnunni eru markašir žeir persónužęttir sem eru ķ mótun į hverju ęviskeiši. Hver nżr persónužįttur sem kemur inn veldur nżjum innri įtökum og viš vinnslu meš žau įtök og viš lausn žeirra bętist nż eigind viš sjįlfiš, nżtt mark sem sżnir framžróun mannlegs styrkleika einstaklingsins. Undir skįlķnunni er rśm til aš rita undanfara žessarar lausnar. Hver žeirra hefst į sķnum byrjunartķma sem taflan sżnir. Yfir skįlķnunni er rżmi til aš rita įrangur žeirrar lausnar sem fęst śr žętti dįlksins og hvernig hann hverfist saman viš žroskann og žįtt hans ķ sjįlfsheild hins žroskaša manns.
A1. Bls. 222 Traust eša vantraust
 

Öryggi og óöryggi

 

Traustiš veršur til ef barniš bżr viš vęntumžykju og viršingu fyrir žvķ og žörfum žess og įstśš viš tilraunum žess til aš prófa heiminn jafnvel žótt bit žess geti reynst sįrsaukafull.

Fyrstu einkenni žess aš barniš finni sig öruggt og ķ tryggum heimi koma fram žegar žvķ er aušvelt aš taka viš mat, žaš sefur vęrum svefni og meltingin er įtakalaus. Reynsla barnsins śr sameiginlegum ašgeršum žess og móšurinnar viš inntöku fęšunnar og ašra umönnun hjįlpar žvķ aš komast yfir žau óžęgindi sem žaš upplifir vegna žess lķtt žroskaša jafnvęgisžols sem žaš fęšist meš. Eftir žvķ sem vökustundum žess fjölgar lęrist žvķ aš eftir žvķ sem žaš upplifir fleiri ęvintżri skynfęranna fer žaš aš finna til kunnugleika og skynjar tilfinningu innri velvilja. Żmis žęgindi verša kunnug svo og fólk sem tengist žeim og žaš fer einnig aš greina og žekkja innri óžęgindi og žarfir. Fyrsti félagslega afrek barnsins er žegar žaš getur lįtiš móšurina hverfa sér śr augsżn įn žess aš gefa frį sér kvķšni- eša reišihljóš vegna žess aš žaš er oršiš öruggt um hana og veit fyrir aš hśn muni koma aftur. Hśn er oršin aš öruggri og fyrirsjįanlegri innri eign žess. Slķkur stöšugleiki, samfelldni og endurtekning reynslu gefur frumlķnur  sjįlfs-tilfinningarinnar sem ég tel aš byggist į žvķ aš til veršur žekkt mengi munašra og vęntra skynjana sem eru tengdar ytra mengi kunnugra hluta og fólks.

Žaš sem viš köllum traust er svipaš žvķ sem Therese Benedek hefur nefnt trśnašartraust (confidence). Mér finnst heppilegt aš nota oršiš traust vegna žess aš ķ žvķ er barnslegri tónn og meiri gagnkvęmni. Hęgt er aš segja aš barniš treysti įn žess aš žar žurfi aš vera um trśnašartraust aš ręša. Auk žess fylgir žaš oršinu traust aš žar er ekki ašeins um žaš aš ręša aš barniš hafi lęrt aš reiša sig į aš tiltekin atriši og atburšir endurtaki sig į svipašan hįtt og aš umannendur virki eins og vęnst er heldur einnig aš žaš treysti sjįlfu sér og lķffęrum sķnum til aš rįša viš žęr žarfir sem koma fram. Barniš lķti į sjįlft sig sem nógu traustvert til žess aš umannendurnir žurfi ekki aš óttast neitt óvęnt nema žeir verši bitnir.

Hin stöšuga smökkun og prófun ķ samskiptum hins innra og žess ytra lenda į krossgötum žegar bit-tķmabiliš gengur yfir. Tennurnar valda innri verkjum og hinir ytri vinir veita enga hjįlp eša draga sig frį žvķ eina sem veitir lķkn viš žrautinni: žvķ aš bķta. Tanntakan sjįlf viršist žó ekki valda öllum žeim afleišingum sem oft eru viš hana tengd. Eins og fyrr er dregiš upp er barniš nś ķ žeim straumi aš žaš er sķfellt aš įtta sig aš nokkru leyti į fleiru og fleiru en lendir ę meir ķ žvķ aš finnast sem sķfellt hverfi frį žaš sem žvķ žykir eftirkeppnisveršast - eins og geirvartan og brjóstiš og umvefjandi umönnun og athygli móšurinnar. Tanntakan og tannęfingar viršast fį sérstaka merkingu og getur vel oršiš fyrirmynd aš sjįlfkveljandi tilhneigingu meš žvķ aš njóta eigin sįrsauka ķ hvert sinn sem žaš finnur sig ófęrt um aš koma ķ veg fyrir fyrirsjįanlegt įfall og missi.

Rannsóknir į sįlfręšilegum vandamįlum leiša oft ķ ljós aš grundvallartraust einstaklingsins hefur brostiš og bilaš og er ekki lengur til stašar. Žaš hefur lķka sżnt sig aš leišin til lękningar hefur byggst į žvķ aš endurskapa og rękta traustiš ķ hugarheimi sjśklingsins.

Į žessu fyrsta ęviskeiši er tališ aš varnarvišbrögšin frįvarp og innvarp mótist. Žau munu óhjįkvęmilega setja mark sitt į einstaklinginn ķ lķfinu.

Fyrst stóra verkefni sjįlfs barnsins og hinna fulloršnu er aš koma barninu ķ gegnum žessa fyrstu boša meš óbilaš traust.

Ķ meinafręšum sįlarfręšinnar liggur beint viš aš rannsaka skort į trausti hjį ungbörnum meš gešklofa og hjį fulloršnum sem draga sig inn ķ gešklofa og žunglyndi mį sjį einkenni langtķma skorts į slķku trausti.  Komiš hefur ķ ljós aš grunnur lękningarinnar er fólginn ķ aš bśa til og efla žetta traust. Hverjar svo sem įstęšur hafa veriš fyrir hinu sįlręna įfalli reynist frįbrugšiš hįtterni og hvarf inn ķ eigin skel vera ašferš margra mjög veikra einstaklinga til aš reyna aš nį aftur félagslegri gagnkvęmni meš žvķ aš reyna ķ sķfellu į mörkin milli tilfinninga og hins įžreifanlega veruleika, milli orša og hinnar félagslegu merkingar.

Sįlgreiningin gerir rįš fyrir aš snemma greinist milli hins innra og hins ytra og žašan stafi frįvarp (a: sś įrįtta aš eigna öšrum eigin hvatir, tilfinningar, o.s.frv., einkum ef žęr valda kvķša eša eru į annan hįtt óžęgilegar. b: sś įrįtta aš hlutgera huglęg fyrirbęri) og innvarp (sś įrįtta aš eigna sjįlfum sér einkenni, hugsanir og ętlanir annarra) sem sķšan reynast okkar mest inngrónu og hęttulegustu varnartęki. Ķ innvarpinu lķšur okkur og högum viš okkur eins og ytri velvilji sé okkar innri trausta eign. Ķ frįhvarfinu upplifum viš innri sorg sem einhvers annars hryggš. Viš žykjumst vita af illum hugsunum hjį öšru fólki sem žó raun og veru eru ašeins til ķ okkar eigin höfši. Žessi tvö varnarkerfi. frįvarpiš og innvarpiš, eru ętluš verša til og mótast eftir žvķ sem viš upplķfum ķ frumbernsku žegar viš vildum fyrir hvern mun aš sįrsauki vęri ytra en įnęgja vęri innra meš okkur, ósk sem hlaut aš lįta undan vitnisburši aukins žroska og aš lokum - skynsemi. Žessi varnarkerfi koma svo aftur til skjalanna - meira og minna ešlilega - ķ įföllum įstar, trausts og trśnašar į fulloršinsįrum og getur hjį fjölda žroskašra einstaklinga valdiš óraunhęfum višhorfum til žeirra sem įtt eru višskipti viš eša samkeppni af einhverju tagi.

Fyrsta stórhlutverk sjįlfsins og žar meš einnig žeirra sem annast barniš er aš leggja öruggan og ęvarandi grunn aš lausninni į frumįtökunum milli grundvallar trausts og grundvallar vantrausts. Samt er rétt aš hafa ķ huga aš žaš traust sem barniš ręktar meš sér viršist ekki svo mjög hįš matarmagni eša įstartjįningum heldur miklu frekar gęšum umönnunarinnar. Męšur móta ķ barninu tilfinningu fyrir trausti meš žeim gęšum ķ umönnuninni sem samtvinnar nęma tilfinningu fyrir og śrlausn į žörfum barnsins og stašfasta tilfinningu fyrir persónulega traustveršum samskiptum innan žess ramma sem tķškast ķ samfélaginu. Žetta veršur grunnurinn aš žeirri tilfinningu barnsins sem žaš sķšar tengir žeirri upplifun aš vera ķ lagi, vera žaš sjįlft og verša žaš sem ašrir vęnta aš žaš verši. Meš žeim takmörkunum sem nefnd hafa veriš aš framan žar sem tiltekiš er hvaš hafa veršur ķ huga viš umönnun barnsins eru žaš žess vegna fį įföll į žessu ęviskeiši og žeim sem į eftir koma sem barniš ekki ręšur viš ef įföllin leiša sķfellt til nżrrar reynslu og višameiri endurtekninga og sterkara samhengis ķ žróuninni ķ įtt til žess marks aš einstaklingurinn samlagast hinu ytra samfélagi. Foreldrar mega žvķ ekki lįta sér nęgja aš beita bošum og bönnum. Žeir verša lķka aš vera fęrir um aš koma žvķ til skila viš barniš aš žaš sé tilgangur ķ žvķ sem žeir eru aš gera. Žegar ķ óefni kemur žį verša börnin ekki taugaveikluš af įföllum heldur vegna skorts į skilningi į félagslegu samhengi žessara įfalla.

Strax į žessu ęviskeiši byrjar barniš aš finna: žaš var betra įšur, aš paradķsin er aš glatast.

Traust barnsins į sér spegil ķ trśarbrögšum samfélagsins sem ķ sjįlfu sér eru erki-barnaleg en žó į einhverju fulloršinsplani.

Samfélaginu lķšur illa ef einstaklingar žess hafa mismunandi trś og einnig er hitt aš žótt einstaklingi lķši vel sem ekki ašhyllist trś samfélagsins getur žaš truflaš hans nįnustu, jafnvel börn hans sem hann žó gat tengt viš sig trśnašarböndum.

En jafnvel žótt allt gangi hér eins og best veršur į kosiš viršist į žessu ęviskeiši varpast inn ķ sįlarlķfiš (og verša aš frumgerast) tilfinningin fyrir innra uppgjöri og ašskilnaši og hinni alžekktu fortķšaržrį eftir hinni glötušu paradķs. Grundvallartrasutiš veršur aš standa allt žetta af sér, žessa tilfinningu fyrir žvķ aš hafa veriš svipt žvķ dżrmętasta, hafa veriš skipt upp og loks skiliš eftir.

Hvert ęvižrep og įfall hefur sérstaka skķrskotun til tiltekinnar undirstöšu samfélagsins. Žetta stafar af žeirri einföldu įstęšu aš ęfiferill mannsins og samfélagsgerš hans hafa žróast saman. Ķ žessum kafla getum viš lķtiš meira gert en aš nefna žį grunnstoš samfélagsins sem sem tengist viškomandi žrepi. Žessi tenging er gagnkvęm. Mašurinn ber žessum stošum leifar žess hugsunarhįttar sem hann hafši ķ frumbernsku og ķ įkafa ungdómsįranna og hann fęr frį žeim - svo lengi sem žeim tekst aš višhalda virkni sinni - stašfestingu į bernskulegum framgangi sķnum.

Trś foreldranna sem styšur žaš traust sem vaknar ķ brjósti ungabarnsins hefur um aldir sótt styrk sinn ķ trśarstofnanir. - og žar lika oft fundiš sinn versta óvin. Traust sem til veršur af umönnun er ķ raun męlikvarši į virkni tiltekinna trśarbragša. Öllum trśarbrögšum er žaš sameiginlegt aš gefa sig barnalega į vald ęšri stjórnanda eša stjórnendum sem śtdeila jaršargęšum og heilnęmi andans. Eftir fylgir lżsing į smęš mannsins, lķtilvęgi hans og aušmżkingu, višurkenningu ķ bęnum og söng į misgjöršum og illum hugsunum og įkafri innri žrį eftir žvķ aš fį aš sameinast hinni gušlegu leišsögn og loks žeirri hugljómun aš traust einstaklingsins hljóti aš verša aš vera hin almenna trś og vantraust einstaklingsins skilgreinist sameiginlega sem ill og einstaklingurinn reisist frį žvķ illa meš žvķ aš taka žįtt ķ trśarhefšum fjöldans og sżna tįkn traustverleika ķ samfélaginu.

{Žetta er hin samfélagslega og félagssįlfręšilega hliš trśarinnar. Mótsagnakennd tengsl hennar viš hugmyndir einstaklinganna er nokkuš sem alls ekki mį gera lķtiš śr (sjį Young Man Luther). E.H.E.}

Viš höfum įšur lżst hvernig ęttflokkar sem kljįst viš tiltekin nįttśrufyrirbęri žróa meš sér sameiginlega töfra sem viršast gera vel viš hina yfirnįttśrulegu stjórnendur frambošs matar og gęfu rétt eins og žeir vęru reišir og žyrftu aš blķškast meš bęnum og sjįlfspyntingum. Frumstęš trśarbrögš, sem liggja alltaf undir sem grunnur allra trśarbragša, og undirliggjandi trś einstaklingsins uppfull af tilraunum til aš frišžęgja fyrir óljósar misgeršir viš móšerniš og til aš byggja upp aftur trś į įgęti eigin óska og į velvild afla veraldarinnar.

Sérhvert samfélag og sérhvert ęviskeiš žarf aš finna eigiš stofnunarform fyrir tilbeišslu sem dregur sér kraft frį heimsmynd sinni - allt frį forlagatrś til frjįlshyggju. Lęknisfręšileg athugun getur ašeins stašfest aš margir eru stoltir af žvķ vera engri trś hįšir en eiga börn sem žola žeim žaš ekki. Margir viršast hlašast orku og trś viš žįtttöku ķ félagsstörfum eša vķsindarannsóknum og svo eru ašrir sem jįta trś en śtbreiša ķ raunveruleikanum vantraust bęši į lķf og lżš. 

B2. Bls. 226 Sjįlfstęši eša efi og vantrś
Hugtakiš: tilfinning

Barniš žroskast og kemst brįtt ķ žį ašstöšu aš žaš veršur aš įkveša hvort žaš gerir eitt frekar en annaš. Žaš veršur aš velja.

Afar mikilvęgt er aš hiš fulloršna ašhald sé styrkt, styšjandi og samkvęmt sjįlfu sér.

Hér er lagšur grunnur aš velferš eša óhappaferš barnsins

Žegar viš lżsum vexti og įföllum einstaklinganna sem runu breytilegra grunnvišhorfa svo sem traust og vantraust, grķpum viš til hugtaksins tilfinning žó aš til dęmis heilbrigšistilfinning og vanheilsutilfinning sżni aš oršiš tilfinning leggist yfir bęši yfirboršiš og undirstöšuna, grunnt og djśpt, mešvitaš og ómešvitaš. Žaš veršur um leiš aš ašferš til aš upplifa meš ašferšum ķhugunar og sjįlfskošunar, ašferšir til aš haga sér, sżnilegt öšrum og ómešvituš innri staša getur žar meš oršiš višfangsefni prófunar og greiningar. Žaš er mikilvęgt aš halda žessum žremur vķddum ķ huga žegar viš höldum hér įfram.

Vöšvažroskinn fęrir barniš fram til žess aš žaš hlżtur aš gera tilraunir meš gagnstęšu višbrögšin: aš halda og aš sleppa. Žessar tilraunir geta leitt til annašhvort mótžróa eša vęntingar um jįkvęš višbrögš og góša samvinnu į sama hįtt og allar ašrar tveggja kosta tilraunir. Žannig getur tregšan viš aš sleppa leitt til nišurrifs og hömlunar en žaš getur lķka leitt til umhyggju og gęslu, aš hafa og eiga. Sį sem venst žvķ aš sleppa getur fundiš sig knśinn til aš sleppa lķka lausum nišurrifshugmyndum og neikvęšum framkvęmdum en hann getur lķka žróaš meš sér žaš višhorf aš lķta meš rósemd į žróun slķkra mįla og lįta žau fram hjį sér fara, skipta sér ekki af žeim.

Af žessum įstęšum veršur ytri stżring aš vera bęši styrk og styšjandi. Ungbarniš žarf aš öšlast žį tilfinningu aš sś grundvallar trś og traust į tilveruna, sem er dżrmęti arfur žess frį upphlaupum munn- og matarskeišsins, verši ekki ķ uppnįmi vegna tķšra kśvendinga žess žegar žaš vill eiga žess kost aš velja og sżna aš žaš er žaš sem hefur vališ og sitja žrjóskt viš sinn keip. Hlżleg įkvešni ķ ašhaldi žarf aš vernda žaš svo aš žess óžroskaša kostagreining żti žvķ ekki yfir ķ stjórnleysi žar sem žaš geti ekki gert upp į milli žess sem žaš vill halda og hins sem žaš vill sleppa. Ytri stušningur žarf aš gefa žvķ fęri į aš standa į eigin fótum įn žess aš upplifa óžarfar og tilgangslausar persónulegar hneisur og byrjandi efa um sjįlft sig.

Ef illa tekst til tekur barniš aš efast um hęfni sķna til aš gera umhverfinu til gešs og telja sig óhęft, vont og illt. Sjįlfsefinn tekur völdin. Sjįlfsefinn er nokkuš sem viš žekkjum vel. Ef barniš fęr ekki aš žróa getu sķna og vilja til aš velja og hafna ķ hlżju öryggi - eša hefur jafnvel įšur hlotiš žaš reišarslag aš glata traustinu śr brjósti sér - žį mun žaš snśa gegn sjįlfu sér öllum spjótum sķnum og kröftum til mismununar og śthugsašrar rįšskunar. Žaš mun rįšskast meš sjįlft sig og žróa meš sér brįšgeran žroska. Ķ staš žess aš taka hluti og višfangsefni til skošunar og athugunar meš žvķ aš framkvęma kannanir aftur og aftur mun žaš verša upptekiš af sinni eigin endurtekningu. Meš slķkri žrįhyggju lęrist žvķ aš nį aftur tökum į umhverfinu og nį völdum meš žrjósku og smįmunasemi žar sem žaš sér ekki og skynjar ekki hina stęrri samhjįlpandi reglu. Slķkir innantómir sigrar eru smįbarnsśtgįfan af įrįttu og žrįhyggju hegšun. Žeir eru jafnframt grunnurinn aš tilraunum žess į fulloršinsaldri til aš rįša meš bókstafsreglum ķ staš yfirsżnar og heildarhagsmuna.
Skammir eru örugg ašferš til aš eyšileggja framtķš barns.

Tilfinning hneisu og skammar mį ekki festast ķ huga barnsins

 

Hneisa og skömmusta er tilfinning sem ekki hefur veriš nęgilega könnuš vegna žess aš ķ okkar menningu er henni svo oft og svo léttilega blandaš saman viš hugtakiš sekt. Skömmusta inniber žį tilfinningu aš žaš hafi veriš flett ofan af manni og allir séu aš horfa į mann. Sį sem ber skömmustu ķ brjósti, skammast sķn, hugur hans hverfist um hneisu sķna og hann er gagnsżršur af sjįlfsvitund. Hann er öllum sżnilegur en vildi helst vera ósżnilegur. Okkur dreymir skömmustutilfinninguna žegar okkur finnst viš vera  mišpunktur athyglinnar en vera į nįttfötunum eša meš buxurnar į hęlunum. Mjög snemma bregšast börnin viš skömmustutilfinningunni meš žvķ aš byrgja andlitiš ķ höndum sér eša langa helst til aš sökkva nišur ķ jöršina. Žetta tel ég hins vegar aš sé ķ raunveruleikanum reiši sem snśiš er gegn sjįlfinu. sį sem skammast sķn mundi helst vilja neyša heiminn til aš hętta aš horfa į sig og hętta aš taka eftir žvķ aš hann stendur berskjöldugur į almannafęri. Hann mundi helst vilja śtmį augu heimsins. Žaš getur hann ekki og žess vegna ręšst hann gegn eigin sjón meš žvķ aš halda fyrir augun. Žetta ferli er mjög notaš ķ skamma-ašferšinni sem er uppeldis- og fręšsluašferš sem mikiš er notuš af  frumstęšu fólki. Sżnileg skömm kemur į undan sektartilfinningunni sem er tilfinning um eigin vonsku og žį tilfinningu į sjįlfiš eitt og śtaf fyrir sig einmitt žegar enginn er nęrstaddur og allt er hljótt - nema rödd yfirsjįlfsins. Slķk skömmusta nżtir sér vaxandi tilfinningu barnsins fyrir žvķ aš žaš sé lķtiš, tilfinningu sem ašeins magnast žegar barniš ber sig saman viš ašra og tekur fyrst og aš lokum eingöngu eftir žeim atrišum žar sem žaš telur sér trś um aš žaš sé öšrum sķšra.

Mikil skömmun leišir ekki til einlęgrar viršingar og sišsemi heldur til leynilegs įsetnings um aš komast sem aušveldast hjį žeim kröfum sem haldiš er uppi, óséš - ef žaš žį ekki kemst upp og endar ķ žrjósku, óskammfeilni og ósvķfni. Til er amerķskur söngur žar sem moršingi bķšur gįlgans žar sem hann skal hengjast aš öllum įsjįandi en ķ staš žess aš finna til sektar og sjį sanngirni refsingarinnar byrjar hann aš hśšskamma įhorfendurna og lżkur hverri setningu meš oršunum Guš myrkvi augu ykkar. Margt lķtiš barn, sem hefur oršiš fyrir óbęrilegum skömmum, getur veriš oršiš fast ķ hugsunum žar sem žaš klifar ķ sķfellu svipašar bölbęnir - įn žess aš hafa žó hugrekki eša oršaforša til aš segja žęr upphįtt. Meš žessari slįandi samlķkingu er hér veriš aš undirstrika aš žvķ eru takmörk sett sem barn, ķ frumbernsku eša sķšar į ęvinni, getur sętt sig viš og haldiš śt žegar aš žvķ er hrópaš aš žaš skuli skilja aš sjįlf žess, lķkami, óskir og draumar séu óhrein og af hinu illa og žį lķka eru takmörk sett śthaldi žess ķ aš trśa į óskeikulleika žeirra sem hella yfir žaš slķkum dómum. Žaš er mjög lķklegt aš žaš snśi hlutunum į haus og telji hiš illa einungis vera fólgiš ķ žvķ aš hinir séu til stašar. Žaš muni aftur nį įttum žegar žeir fari burt eša žegar žaš yfirgefi žį.

Sjįlfsefinn er bróšir hneisunnar.

Hneisan er dóttir refsingarinnar sem upplifist sem eitthvert stig flengingar

Stašfestingar žessara tenginga fįst bęši viš lęknisfręšilegar rannsóknir og śr daglegu tali venjulegs fulloršins fólks.

Efinn er bróšir hneisunnar og skammarinnar. Meš tilliti til žess aš skömmin tengist tilfinningunni aš vera afhjśpašur og allra skotspónn hafa lęknisfręšilegar athuganir mķnar leitt til žeirrar įlyktunar aš efinn tengist afar sterklega žvķ aš hafa framhliš og bakhliš og alveg sérstaklega afturenda. Žessi bakhluti lķkamans getur oršiš ofurseldur öšrum žótt barniš skilji ekki hin kynlęga brennipunkt ķ endažarmi og rasskinnum. Afurendinn veršur dimma heimsįlfa litlu verunnar, svęši į lķkamanum sem įrįsarašilar geta athafnaš sig aš vild og lżst žvķ sem žar kemur śt sem illu og ljótu žótt žaš hafi upplifaš létti og sįtt žegar žaš hafši hęgšir. Žessi djśpa grunsemd um aš sjįlfsefi kunni aš eiga rétt į sér um allt sem bśiš er og gert og eftir skiliš mótar grunninn aš sķšari hugsunarįrįttu meš efasemdum um sjįlfiš og lķkamann. Į fulloršinsįrum kemur žetta fram ķ ofsóknarkvķša fyrir duldum ofsękjendum og leynilegum ofsóknum sem koma ógnandi aš afturendanum eša jafnvel frį honum.

Žessi įtök munu žvķ setja mark sitt į hlutföllin milli įstar og haturs, milli samvinnu, sįttfżsi, frelsis og sjįlfstjįningar og hins vegar bęlingar alls žessa. Nįi barniš žeirri tilfinningu aš žaš hafi sjįlfsstjórn įn žess aš glata sjįlfsviršingu sinni leišir žaš til traustrar og langvarandi tilfinngar um góšsemi og prżši. Fįi žaš hins vegar į tilfinninguna aš žaš sé leiksoppur annarra sem rįšskist meš žaš vex meš žvķ sś langvarandi tilfinning aš žaš sé til skammar og žaš sé réttmętt aš efast um įgęti žess.

Einhverjir kynnu aš telja aš neikvęša hliš žessara žroskažrepa sé mįluš of dökkum litum. Žeir skyldu žó ekki gleyma žvķ aš hér er ekki ašeins um aš ręša įlyktanir dregnar af lęknisfręšilegum rannsóknum. Fulloršnir einstaklingar, sem viršast hafa nįš ešlilegum žroska og ekki vera haldnir gešręnum vanda, lįta ķ ljós sterkan vilja til aš foršast hugsanlegar hneisur žar sem žeir kunni aš verša sér til skammar og žeir lįta einnig ķ ljós įhyggjur af žvķ aš vegiš verši aš žeim aftan frį sem ekki er bara afar óraunhęft og ķ andstöšu viš žaš sem žeir gjöržekkja heldur getur žaš einnig reynst örlagarķkt ef žašan afleiddar tilfinningar fara til dęmis aš hafa įhrif į žjóšflokkaįgreining og alžjóšastjórnmįl.

Jįkvętt réttlętisnįm barnsins viš aš velja og hafna skilar samfélaginu einstaklingi sem styšur žaš skipulag sem er viš lżši - svo lengi sem einstaklingnum žykir žaš meš sama hętti réttlįtt. Hér aš framan var grunn-traust tengt trśarstofnunum viškomandi samfélags. Hin langvarandi žörf einstaklingsins fyrir žaš aš vilji hans sé stašfestur og višurkenndur į męlikvarša fulloršinna hefur sķn samsvarandi stofnanatengsl viš lög og reglur samfélagsins. Žetta į jafnt viš um vild hans og takmarkanir, réttindi hans og skyldur ķ hinu daglega lķfi eins og um mįlaferli fyrir ęšstu dómstólum, heima og erlendis. Žegar velviljaš barn upplifir sanngjarna sjįlfsviršingu og lögmętt sjįlfstęši hinna fulloršnu ķ umhverfinu öšlast žaš traust į žvķ aš sś tegund sjįlfstęšis sem žaš hefur öšlast ķ frumbernsku muni ekki leiša žaš ķ gildrur sjįlfsefa og skömmustu sķšar į ęvinni. Meš žeim hętti skilar sjįlfstęši ungabarnsins meš sinni jįkvęšu žróun ķ tķmanna takti, barninu til fulloršinsįra žannig aš žaš er tilbśiš til aš varšveita, žjóna og fį žjónustu fjįrmįla- og stjórnmįlasviša samfélagsins - innan ramma réttlętisins.
C3. Bls. 229 Frumkvęši eša sektarkennd
Žegar barniš kynnist frumkvęšis-tilfinningunni veršur hjį žvķ nokkurs konar opinberun.

Frumkvęši žarf til allra verka, einfaldra og flókinna, jįkvęšra og neikvęšra.

Į öllum žroskastigum barnsins upplifir žaš sķfelld kraftaverk nżrra ęvintżra žar sem tilfinning žess fyllist nżjum vonum og vęntingum og nżrri įbyrgš į öllu ķ umhverfinu. Žetta er upplifun žess į hinum gagntakandi eiginleikum frumkvęšisins. Skilyrši žessarar tilfinningar og žessara eiginleika eru alltaf į sama veg: barniš stendur frammi fyrir vanda, žżšingarmiklu śrlausnarefni, og fįlmar sig įfram ķ meiri og minni blindni til lausnar og barniš viršist žaš į einhver hįtt vaxa, bęši ķ sjįlfi og lķkama. Žaš viršist vera meira žaš sjįlft, kęrleiksrķkara og hįleitara ķ įkvöršunum sķnum, virkara sjįlft og meira hvetjandi viš ašra. Žaš hefur nóg af aukamętti sem leyfir žvķ aš gleyma fljótt mistökum og gerir žvķ óhętt og fęrt aš takast enn hiklausar og enn markvissar į viš nż višfangsefni sem žvķ žį sżnast spennandi og eftirsóknarverš, jafnvel žótt žvķ sé ljóst aš žar į geti veriš varasamar og jafnvel hęttulegar hlišar. Frumkvęšiš bętir viš sjįlfstęšiš eiginleika žess aš takast eitthvaš į hendur, leggja žaš nišur fyrir sér og lįta til skarar skrķša ķ žvķ skyni aš vera aš og gera eitthvaš ķ mįlinu, ķ staš žess aš įšur - į fyrra stigi - var žaš žrįi og einžykkni sem oftast kom barninu ķ einhverja sjįlfstęšisžrjósku. 

Vissulega er žaš svo aš fjölmargir leggja amerķska išnašarmerkingu ķ oršiš frumkvęši. Engu aš sķšur er frumkvęši órjśfanlegur hluti hverrar framkvęmdar sem ekki veršur undan skilinn hvort sem menn starfa viš aš safna įvöxtum eša stżra fjįrfestingum.

Žegar barniš fer aš reyna aš ganga og er į žvķ stigi aš uppgötva kynfęri sķn vex žvķ įsmegin viš žaš sem žaš tekur sér fyrir hendur og ķ fyrstu ašeins til žess aš vera aš gera eitthvaš. Į žvķ er engin einfaldari lżsing. Žaš mišlar įnęgjunni viš aš rįšast til ašgeršar og takast.  Hjį drengjum veršur įherslan einkum į žrżsti-verkum og köstum en hjį stślkunum ķ ašferšum viš aš taka į móti og grķpa og ķ aš gera sig gešžekkari og meira ašlašandi.

Frumkvęši knżr barniš oft til framkvęmda sem ekki falla aš óskum annarra.

Mikilvęgt er aš taka į slķkum įrekstrum žannig aš barniš komist heilt og įnęgt frį žeim.

Tilurš frumkvęšisinis kallar jafnframt į tilurš tvķskiptrar hugsunar, smįbarnshluta sem framkvęmir og foreldrishluta sem hefur eftirlit.

Hęttan er nś į žvķ aš mistök į žessu stigi veki meš barninu sektarkennd og sjįlfsefa og jafnvel sjįlfs-fordęmingu.

Hęttan sem stešjar aš barninu į žessu žroskastigi er sektarkennd vegna žeirra markmiša sem žaš setur sér og žeirra ašferša og framkvęmda sem žaš grķpur til ķ sinni miklu gleši yfir hinni nżju lķkamlegu hreyfifęrni og auknu getu til aš hugsa og skilja. Geta žess til aš hreyfa til hluti og žröngva sér fram veršur fljótt miklu meiri heldur en getan til aš stjórna sjįlfu sér og sjį fyrir afleišingar og žar meš koma til ytri öfl, stundum önnur börn eša systkini og stundum fulloršna fólkiš, og grķpa inn ķ og standa ķ vegi fyrir žvķ aš barniš nįi fram sinni fyrirętlun. Sjįlfstęšiš eitt og sér mišar fyrst og fremst aš žvķ aš halda öšrum keppinautum frį og getur žvķ leitt til reišikasta sem oftast beinast aš yngri systkinum sem standa ķ veginum. Frumkvęši hins vegar felur ķ sér fyrirsjón. Barniš gerir rįš fyrir aš žeir sem reynist į fleti fyrir muni neyta żmissa og oft mjög öflugra rįša til aš verja stöšu sķna og halda žannig žeirri stöšu sem frumkvęšiš beinir žvķ aš. Smįbarnsafbrżšin og metingurinn, sem oft er mjög bitur en um leiš aš langmestu leyti įrangurslaus tilraun til aš marka sér ótvķrętt yfirrįšasvęši, kemst nś ķ hįmark ķ lokastrķšinu viš móšurina um uppįhalds ašstöšu. Žetta strķš tapast aš venju og leišir til uppgjafar, sektartilfinningar og kvķša. Barniš hverfur inn ķ draumóra um aš žaš sé risi og tķgrisdżr en žegar svefninn kemur koma draumar žar sem žaš hleypur ķ örvęntingu til aš bjarga sér śr hęttum. Žetta er meš öšrum oršum žaš žroskastig žegar vönunar-įrįttan kemur til sögunar, hinn magnaši ótti um aš kynfęrin, sem nś hafa dregiš enn frekar aš sér athyglina, skašist ķ refsingarskyni fyrir žaš sem barniš hefur upp hugsaš ķ įkafa sķnum.

Ungabarnsins vaknandi kynvitund og forbošiš viš kynleikjum systkinia, vönunar įrįttan og yfirsjįlfiš, allt žetta sameinast um aš draga fram hinn sérmanneskjulega vanda sem um leiš knżr barniš til aš snśast frį sinni fyrri kynlausu tengingu viš foreldra sķna og hefja hina hęgfara žróun til žess aš verša sjįlft foreldri ķ fyllingu tķmans og bera siši og venjur samfélagsins til eigin afkomenda. Hér verša mögnušustu skilin og įhrifamestu umbreytingarnar ķ orkustöš tilfinningalķfsins skilin į milli mannlegrar reisnar og mannlegs ömurleika. Héšan ķ frį veršur barniš meš tvķskipta hugsun. Žau sjįlfsprottnu hugmyndabrot sem įšur höfšu eflt hugaržroska og vöxt lķkama smįbarnsins deilast nś ķ smįbarnshluta sem hlśir aš og hvetur til framkvęmda sem efla vöxt og višgang hugar og handar og ķ foreldrishluta sem styšur og eflir sjįlfs-eftirlit og sjįlfs-athugun, sjįlfs-leišbeiningu og sjįlfs-refsingar.

Hér er vandamįliš fólgiš ķ žvķ hvernig til tekst meš gagnvirka leišréttingu. Um leiš og barniš, sem nś er svo reišubśiš til aš rįšskast meš sjįlft sig, fer aš žroska meš sér tilfinningu fyrir sišferšislegri įbyrgš, žannig aš žaš fer aš įtta sig į fyrirkomulagi, venjum og hlutverkum sem leyfa žvķ įbyrga žįtttöku, fer žaš lķka aš finna įnęgju viš aš takast aš beit atólum og tękjum, handleika markverš tęki og annast yngri systkini.

Margar skošašar stošir eru undir žeirri įlyktun aš į žessu žroskastigi verši oft til grunnur aš gešvanda sem einstaklingurinn festist ķ. Aš sjįlfsögšu er foreldrishluti hugsunarinnar smįbarnalegur ķ fyrstu. Sś stašreynd aš vitund og samviska mannsins er aš hluta til föst į ungbarnastiginu allt lķfiš er ķ sjįlfu sér kjarni hins mannlega harmleiks. Yfirsjįlf barnsins getur veriš frumstętt, grimmt og óbilgjarnt eins og sjį mį žegar börn ofstżra og ofhamla sjįlfum sér allt fram į brśn sjįlfseyšingar, žróa meš sér ofurhlżšni og miklu bókstaflegri heldur en foreldriš hafši nokkru sinni óskaš eftir aš innleiša, eša žegar žau žróa meš sér djśp afturhvörf og langvarandi gremju og vanžóknun vegna žess aš foreldriš nįši ekki aš uppfylla kröfur hinnar nżju vitundar. Žaš tilfinningastrķš sem stendur einna dżpstum rótum er hatriš til foreldris sem var fyrirmynd ķ ęsku og skapari yfirsjįlfs barnsins en į einhvern mįta var sķšar fundiš reyna aš sleppa meš misgjörš sem barniš getur ekki lengur žolaš sjįlft sig gera. Sś grunsemi og undanslįttur sem žannig blandast viš allt-eša-ekkert-eiginleika yfirsjįlfsins, žessa tękis sišferšilegrar hefšar, gerir hin sišaša og sišferšispredikandi mann aš meiri hęttu sķnu eigin sjįlfi heldur en samferšamönnum hans.

Ķ gešvanda fulloršinna koma leifar frumkvęšisįtakanna fram annaš hvort sem įkafri neitun sem veldur bęlingu óskarinnar og afnįmi žess lķffęris sem hlut įtti aš - meš lömun, hindrun eša getuleysi, eša sem ofur-uppbętandi sżning, žar sem hans heilagleiki , sem svo gjarnan mundi vilja sökkva ķ sandinn, žvert į móti réttir fram höfuš og hįls. Einnig er algengt aš einstaklingurinn sökkvi ķ sįlgešręnan vanda. Žaš er eins og menningin hafi gert manninum aš yfir-auglżsa sjįlfan sig til žess aš hann samsami sig og semja sig svo aš sinni eigin auglżsingu aš einungis veikindi geti bošiš honum undankomuleiš.

Vissulega er margt varhugavert sem hér getur oršiš og margt ankannalegt sem barniš getur fest sig ķ til ęviloka.

Žetta žroskastig er samt jafnframt upphaf bjartra vona og barniš er nįmfśst og vill svo gjarnan lęra og gera vel žaš sem hinn fulloršni kennir.

En hér megum viš ekki ašeins hugsa um gešsżkiseinkenni einstaklingsins heldur einnig um hina öflugu reiši-vél sem halda žarf ķ skefjum į žessu žroskaskeiši alveg į sama hįtt og margar yndislegustu vonirnar og dżrlegustu órarnir eru teknir nišur, reyršir og hindrašir. Žetta leišir til sišferšilegrar sjįlfumgleši, sem oft er höfušumbunin til sjįlfsins fyrir sitt sjįlfmetna įgęti, og getur sķšar veriš snśiš meš alveg óžolandi hętti aš öšru fólki sem vakandi sišferšiseftirlit, žannig aš žaš verša hömlur og bönn sem rįša framkomunni en ekki leišbeining frumkvęšisins. Į hinn bóginn er jafnvel frumkvęši hins sišvanda manns getur sprengt af sér sjįlfshömlurnar og gert öšrum sitt og hvaš sem hann aldrei mundi lķša sjįlfum sér né öšrum aš gera gegn sér og sinni fjölskyldu.

Žegar skošašar eru hinar mörgu hęttuslóšir į langri barnęsku mannsins er gott aš lķta til baka til leišarvķsisins um žroskažrepin og į möguleikana til aš leiša og lišsinna unga fólkinu - į mešan žaš er ungt. Žaš er hér sem viš sjįum aftur aš žaš er einmitt į žessum ęvitķma sem barniš er įfjįšast ķ aš lęra bęši fljótt og vel og verša stęrra ķ žeim skilningi aš geta tekiš sinn skerf af skyldum og verkefnum. Žaš er įkaft og fęrt um aš vinna ķ hópi, taka žįtt ķ verkefnum meš öšrum börnum til aš skipuleggja og bśa til, og žaš vill hagnżta sér kennslu kennarans og žaš vill upphugsa hina fullkomnu fyrirmynd og reyna aš lķkjast henni. Žaš er aušvitaš įfram ķ samsömun viš samkynja foreldri sitt en um sinn leitar žaš fęra tiil aš lįta verkahlut sinn skapa sér frumkvęši įn of mikils ungbarna-įreksturs eša krosskynjašs samviskubits en hins vegar raunhęfari sjįlfsskilgreiningu grundvallašri į jöfnušaranda sem žaš hefur fundiš leika um sig og ašra žįtttakendur ķ samstarfsverkefnum. Hins ber lķka aš gęta aš hiš krosskynjaša žroskažrep (Ödipal stage) leišir ekki ašeins til andsnśinnar sišferšiskenndar sem žrengir sjóndeildarhring hins leyfilega heldur setur žaš einnig stefnuna į vit hins mögulega og geranlega sem leyfir draumum ungbarnsins aš tengjast markmišum fulloršins-lķfsins. Stofnanir samfélagsins bjóša žvķ börnum į žessu žroskastigi einfaldar fyrirmyndir ķ formi auškennanlegra fulloršinsķmynda sem žekkjast af einkennisbśningum, sérhęfš störfum eša öšru sem heillar nóg til aš komast ķ staš hetjunnar ķ myndabókinni og ęvintżrinu.

D4. Bls. 232 Išjusemi eša minnimįttarkennd
Žegar barniš er oršiš fęrt um aš stjórna sér og hefur skynjaš frumkvęšiš og er oršiš leikiš ķ höndum og fęrt til feršar hefst nįms-skeišiš ķ samfélaginu.

Barniš hefur žroskast svo aš žaš stendur į žröskuldi žess aš teljast til fulloršinna og verša foreldri - en žessi veršandi er ķ nešanjaršar-žroska og er haldiš ķ skefjum į mešan žetta skeiš varir.

Žroski barnsins viršist nęgur til aš leggja af staš śt ķ lķfiš - nema aš žaš lķf hlżtur fyrst aš vera skólalķf, hvort sem skólinn er akurinn, frumskógurinn eša bekkur ķ skólahśsi. Barniš hlżtur aš gleyma fyrri vonum og vęntingum og ķ stašinn reyrist aš frjóum huga žess meš žrengjandi žjįlfun og ęfingu ķ notkun ópersónulegra atriša - jafnvel aš lesa, skrifa og reikna.  Žannig žarf barniš, sem žegar er ķ frumdrįttum bśiš undir aš verša foreldri, getur oršiš lķffręšilegt foreldri veršur žaš aš byrja meš žvķ aš gerast vinnumašur og ķgildi fyrirvinnu. Į komandi duldarskeiši gleymir hiš ešlilega barn, eša heldur frį huga sķnum, naušsyn sinni į aš mannast meš beinum hętti eša vera foreldri viš fyrsta tękifęri. Žess ķ staš lęrir žaš afla sér višurkenningar meš žvķ aš bśa hluti til. Žaš hefur nįš fęrni į fyrra svišinu žegar žaš žurfti aš žreifa sig įfram og leita tękja, leiša og lausna og žaš hefur nįš tökum į lķffęrum sķnum.  Žvķ hefur skilist aš žaš muni ekki geta įtt raunhęfa framtķš ķ maga fjölskyldunnar og žess vegna hefur žaš gefiš sig į vald žeirri leikni og žeim verkefnum sem žaš finnur aš žvķ eru sett og taka langt fram leikjažörf hugans og eftirsóttri hreyfižörf lķkamans. Žaš fellir sig aš nokkurs konar išju meš žvķ aš undirgangast hlutbundin tękjalögmįl. Žaš getur oršiš įkafur og įhugasamur hluti samstarfshóps. Löngunin til aš vinna aš verki og ljśka žvķ veršur aš takmarki sem hęgt og bķtandi veršur yfirsterkara lönguninni til leikja og uppįtękja. Mörk sjįlfsins vķkka og innan žeirra verša nś meštalin tęki žess og leikni. Vinnulögmįliš (Ives Hendrick) kennir honum gleši verklokanna sem fylgir stöšugri athygli og stašfastri išjusemi. Öll menningarsamfélög hljóta börn į žessum aldri einhverja markvissa tilsögn enda žótt, eins og sést meš amerķska indķįnann, žaš sé alls ekki alltaf ķ žeirri tegund skóla sem lęst fólk hlżtur aš skipuleggja meš sérlęršum kennurum sem hafa lęrt hverna kenna skal lęsi. Ķ samfélögum žar sem lęsi er enn ekki komiš til skjalanna og žar sem meš ólęsihętti er unniš er aš lausn višfangsefna er mjög mikiš lęrt af fulloršnum sem verša žannig kennarar vegna eiginleika og įhuga fremur en vegna žess aš žeir hafi veriš valdir til kennslunnar, og ef til vill er mestur hluti nįmsins fólgin ķ tileinkunn eftir eldri börnum. Į žennan hįtt er frumtęknin žróuš. Barninu lęrist aš handleika tękin, verkfęrin og vopnin sem fulloršna fólkiš notar. Lęs žjóšfélög greina starfa sķna meš sérgreindari hętti og verša aš undirbśa barniš meš žvķ aš gera žaš lęst į texta og tölur, gefa žvķ svo breiša menntun aš žaš eigi sem flesta mismunandi möguleika til žess framhaldsnįms og žeirra starfa sem žvķ hugnast. Eftir žvķ sem sérhęfingin veršur ruglingslegri renna markmiš frumkvęšisins meira saman og eftir žvķ sem raunveruleiki samfélagsins veršur flóknari žeim mun ógreinilegra og fjarlęgara veršur föšur- og móšurhlutverkiš. Skólinn viršist verša menningarsamfélag śtaf fyrir sig meš sķnum eigin markmišum og takmörkunum, įvinningum og vonbrigšum.
Takist aš lišsinna barninu svo aš žaš nįi tökum į višfangsefnunum er žaš į góšri leiš.Mistakist sś leiš-beining er yfirleitt illt ķ efni, barniš vantreystir sér, hęttir aš trśa į sjįlft sig og fellur til baka inn ķ hin lakari višbrögš fyrri stiga Į žessu skeiši liggja hętturnar ķ vanmetakennd og minnimįttarkennd. Ef barniš örvęntir um fęrni sķna ķ mešhöndlun tękja og tóla og stöšu sķna ķ samstarfshópnum getur svo fariš aš žaš vogi sér ekki aš telja sig til žess hóps og afskrifi sig frį žeim verkhluta veraldarinnar. Glati žaš voninni um aš sér heppnist og nįi sér į strik žį er hętt viš aš žaš dragi sig burt frį sókn eftir leikni og snilld ķ mešferš tękja og tóla og inn ķ togstreitu krosstengslanna (Ödipal) ķ fjölskyldunni. Barniš örvęntir um hęfni sķna ķ tękjaveröldinni og um dug lķffęra sinna og telur sog dęmt til mešalmennsku og getuleysis. Į žessum krossgötum er hiš ytra samfélag aš byrja aš opna barninu leišir til skilja hlutverkin sem žvķ standa til boša ķ störfum aš tękni og fjįrmįlum.Margt barniš veršur illa śti žegar fjölskyldu žess hefur mistekist aš undirbśa žaš undir skólalķfiš eša skólalķfinu mistekst aš styšja og styrkja vonir og vęntingar fyrri žroskastiga.

Ķ žessari umfjöllun um žróun tilfinningarinnar fyrir išjusemi hefur veriš vķsaš til ytri og innri hindrana ķ hagnżtingu nżrrar fęrni og getu en ekki til žess aš mannlegar tilhneigingar verši öflugri og erfišari eša bęld reiši brjótist upp viš žaš aš barninu finnst žaš rekast į veggi. Žetta žroskastig er ólķkt žeim fyrri ķ žvķ aš hér er ekki um aš ręša aš innri ólga er beisluš og barninu lęrist aš nżta hana meš nżrri snilld. Freud kallar žetta bišstigiš (the latency stage) vegna žess aš žį eru sterkar hvatir venjulega undir yfirboršinu svo sem eins og ķ nokkrum dvala. Žaš er hins vegar ašeins logniš į undan stormi unglingsįranna žegar allar fyrri hvatir koma upp aftur ķ nżrri fléttu og žį undir kynlęgri stjórn.

Žetta er ekki félagslega afgerandi stig žvķ aš innri öfl eru ķ nokkurs konar haldi og nś er logniš undan stormi unglingsįranna.Takist ekki vel til nś getur einstaklingurinn oršiš gagnrżnislaus og leišitamur. Į hinn bóginn er hér ekki um aš ręša félagslega afgerandi stig. Žar sem išjusemi tįknar störf aš verkefnum og framkvęmdum ķ samvinnu viš ašra er hér um aš ręša fyrstu kynni af verkaskiptingu og ólķkum tękifęrum sem er tękniandi samfélagins. Hér hefur veriš nefnd sś hętta sem stešjar aš barninu og samfélaginu žegar barniš fer aš finna aš žaš sé hörundslitur žess, forsaga foreldra žess eša klęšnašur žess hafi meira aš segja heldur en ósk žess og vilji til nįms žegar nįm hans veršur metiš og žar meš tilfinning hans fyrir sjįlfum sér og žvķ sem hann stendur fyrir, sjįlfsmynd hans - sem nęst veršur fjallaš um. Žaš er hins vegar önnur grundvallarhętta sem vofir yfir. Žaš er hemill einstaklingsins į sjįlfan sig og eigin takmörkun į yfirsżn og višhorfum meš žvķ aš taka ašeins tillit til vinnu sinnar og verka ķ burtrekstri sķnum frį paradķs - svo vitnaš sé til biblķunnar. Ef hann ašeins telur ekkert neins virši nema žaš sem hann sjįlfur vinnur og skapar og aš žaš sem virkar sé eini męlikvaršinn į žaš sem skipti mįli getur hann oršiš gagnrżnislaus og hugsunarlaus žręll tękninnar og žeirra sem eru ķ ašstöšu til aš hagnast į henni.
E5. Bls. 234 Sjįlfsmynd eša sjįlfsrugl
Sjįlfsmyndin mótast ķ ólgusjó tilfinninga og lķkamsbreytinga žar sem fyrri žroskažęttir, žekking og fęrni lenda ķ nżrri fléttu undir hvikulli yfir-stjórn vaxandi styrkleika kynkenndarinnar.

Sjįlfsmyndin skżrist hęgt og hęgt og hver žįttur hennar er prófašur til svo mikillar hlķtar sem unnt er.

Meš góšri byrjun tengslanna viš veröld tękja og tękni og meš byrjun gelgjuskeišsins lżkur hinni eiginlegu barnęsku. Unglingsįrin fara ķ hönd. Į unglings- og kynžroskaskeiši eru žó hin fyrr fengnu gildi aftur til gagngeršrar endurskošunar vegna žess hversu lķkaminn breytist ört, rétt eins og į fyrstu ęviįrunum, og vegna hinnar nżju višbótar, kynžroskans. Unglingurinn sem nś er ķ hröšum vexti og örum žroska fullur innri ólgu og meš ę gleggri mynd af žeim samfélagslegu hlutverkum sem hann senn veršur aš gegna er nś allt ķ eunu fyrst og fremst upptekinn af žvķ hvernig hann lķtur śt ķ augum annarra ķ samanburši viš žaš hvernig honum finnst sjįlfum hann vera, og viš žaš, hvernig hann į aš fara aš tengja žau hlutverk og žį leikni sem honum įšur hafa veriš handgengin viš hin starfslegu višfangsefni dagsins. Ķ leit sinni aš nżrri samfelldni og innri einingu žarf unglingurinn aš endurheyja margar orrustur fyrri įra, jafnvel žótt til žess žurfi žeir aš sjį sér mótherja ķ fólki sem bara vill honum vel. Hann er lķka sķfellt reišubśinn til aš sjį sér śt framtķšar fyrirmyndir og įtrśnašargoš til aš marka sjįlfsmynd sķna.

Sś samžętting kennda, reynslu og žekkingar til heildstęšrar sjįlfsmyndar, sem nś fer fram, er meira heldur en bara summa žess sem įšur var aflaš, - eins og framan segir. Žaš er fęrni hinnar samsöfnušu reynslu sjįlfsins til aš fella saman, allt sem svellur ķ brjósti og ólgar ķ lķkamanum, viš sķbreytileika lķfshvatarinnar, hęfni og fęrni sem žróast af hęfileikum og gįfum, og tękifęri sem gem gefast ķ félagslegum hlutverkum. Sjįlfsmyndar-tilfinningin er žvķ sś samsafnaša trś į žaš sem viršist ętla aš verša aš manns eigin persónuleika meš tilliti til žess hversu heildstęšur hann er aš reynast og hversu stašfastur hann er ķ įliti sķnu į öšrum einstaklingum, aš svo miklu leyti sem unnt er aš merkja af lęsilegum einkennum. 

Hęttan er fólgin ķ žvķ aš einstaklingurinn hętti aš vita sitt rjśkandi rįš. Eitt dęmi slķks eru unglingaįstir sem einkum hafa žaš hlutverk aš hjįlpa žįtttakendunum aš finna sjįlf sig. Į žessu skeiši eru hętturnar fólgnar ķ hlutverkarugli. Žegar žetta fer saman viš sterkan kynbundinn sjįlfsefa er algengt aš einstaklingar lendi ķ afbrotum og gešręnum vanda. If vandinn er greindur og beitt er višeigandi mešhöndlun verša afleišingarnar ekki eins alvarlegar og į fyrri stigum.Oftast stafar žó truflun unga fólksins af žvķ aš žaš nęr ekki aš finna sér starfsvettvang sem žvķ lķkar. Til žess aš lifa af bżr žaš sér til tķmabundna og allt aš žvķ sjįlfs-lausa ofursjįlfsmynd eftir hetjum fjöldans eša klķkunnar. Žetta kemur af staš žęttinum aš verša įstfangin sem hvorki er algjörlega né heldur upprunalega kynferšislegt fyrirbęri, - nema žar sem sišferšisbönd heimta. Aš mjög miklu leyti eru unglingaįstir tilraun til aš komast aš einhverri nišurstöšu um sjįlfan sig meš žvķ aš spegla sitt misvķsandi sjįlf ķ öršum einstaklingi og reyna žannig aš raša brotunum saman. Žess vegna eru samręšur mjög fyrirferšamiklar ķ unglingaįstum.
Hópsękni unglinga og hatremi ķ garš žeirra sem ekki skulu fį ašgang er ķ senn ömurlegt og žroskandi. Unglingurinn er hugsjónavera sem įkafur sękir ķ aš lįta leggja į sig haršar žrautir til ašstašfesta trśfesti sķna. Ungt fólk getur lķka veriš afar hópbundiš og grimmt ķ śtilokun annarra sem eru öšruvķsi ķ hörundslit, hafa annan menningarbakgrunn, eša jafnvel vegna smįmuna eins sérstaks klęšiseinkennis eša tįkns sem žį stundina hafa veriš įkvešin sem tįkn um innan hóps eša utan. Mikilvęgt er aš gera sér grein fyrir aš slķkt óžol gagnvart öšrum er vörn einstaklingsins gegn tilfinningunni um upplausn sjįlfsmyndarinnar. Unglingar ekki ašeins ašstoša hvern annan viš aš kljįst viš margan vanda meš žvķ aš standa saman ķ klķkum og meš žvķ aš samsama sjįlfa sig, įtrśnašargoš sķn og óvini viš tilteknar fyrirmyndir, heldur reyna žeir lķka meš margvķslegu og oft ósanngjörnu móti į getu hvers annars til aš halda trśnaš. Fśsleiki žess til aš undirgangast slķk trśnašarpróf skżrir lķka žaš ašdrįttarafl sem einfaldar og grimmśšlegar einręšiskreddur hafa į hug unglinga ķ löndum žar sem žjóšfélagsstéttir hafa glataš eša eru viš žaš aš glata stéttareinkennum sķnum, ęttflokkaeinkennum, starfsstéttareinkennum, žjóšflokkaeinkennum eša žjóšareinkennum, og horfast ķ augu viš hnattręna išnvęšingu, frelsisbylgju og opnuš samskipti og fréttaflutning.
Žetta er millibilsįstand sem samt innifelur djśptęka lęrdóma.Hugsjónirnar leiša óhjįkvęmilega til trśar į mismunandi įgęti fólks og aš unnt sé aš benda į žį bestu og lįta žį bjarga öllu viš. Sś trś magnar žį hęttu aš unglingurinn verši ósvķfnum įróšri aš brįš. Hugur unglingsins er aš mörgu leyti eins og fyrirtęki ķ greišslustöšvun. Félagsįlfręšilega er hann milli barndóms og fulloršinsįra og milli barnasišferšis og fulloršinssiša. Žetta er hugsjónahugur og žaš er einmitt hugsjóna-sjónarhorniš į  samfélagiš sem nęr sterkustu tökunum į unglingnum sem sękir eftir višurkenningu félaga sinna og er reišubśinn aš standast žęr eldraunir sem félagar hans kunna aš leggja į hann ķ formi helgisiša, trśarjįtninga og fyrirmęla sem samtķmis eiga aš skilgreina og sżna hvaš er illt, óhugnanlegt og fjandsamlegt. Žegar einstaklingurinn leitar sér félagslegra gilda til aš styšja sjįlfsmynd sķna veršur hann žvķ aš horfast ķ augu viš vanda hugsjóna og fyrirfólks, hvort tveggja ķ sinni vķšustu merkingu, sem merkir, aš ķ hverjum tilteknum menningarheimi og söguskeiši er žaš besta fólkiš sem mun koma til meš aš stjórna og stjórnunin mun žróa fram besta fólkiš. Ef unga fólkiš į ekki aš glata sér ķ tortryggni eša missa allan įhuga, veršur žaš einhvern veginn aš verša fęrt um aš fullvissa sig aš žeir sem nįi langt ķ fulloršinsheiminum verši jafnframt aš axla žį įbyrgš aš vera bestir. Sķšar veršur skošaš hvaša hęttur eru fólgnar ķ mannlegum įtrśnašargošum sem hagnżtt eru af voldugum samfélagsöflum, hvort sem um er aš ręša žjóšleg öfl eša alžjóšleg, kommśnisk eša kapitalisk. Ķ lokakafla žessarar bókar veršur skošaš hvernig uppreisnarmenn samtķmans reyna aš leysa og um leiš hagnżta sér hina djśpstęšu žörf unglingsins til aš endurmóta sjįlfsmynd sķna ķ hinum išnvędda heimi. 
F6. Bls. 237 Vinabönd eša einstęši
Nś er hinn ungi mašur reišubśinn til aš lįta sitt nżlega móta sjįlf og leggja žaš tilsameiginlegrar blöndu og žróunar viš sjįlf annarar persónu. Styrkleiki žeirra žįtta sem žróušust į undanfarandi skeišum fęr próf sitt og eldskķrn ķ naušsyninni į aš koma žeim ķ žaš form aš einstaklingurinn geti į eftirfarandi skeiši tekiš nżjar įhęttur meš žaš sem į fyrra skeišinu var alveg óumręšilega dżrmętt. Hinn ungi mašur, sem hefur safnaš saman ķ sjįlfsmynd sķna meš ófrįvķkjanlegri kröfu um sérstęši sitt og sjįlfręši, veršur fśs og įkafur ķ aš semja sķna eigin sjįlfsmynd aš sjįlfsmynd annars. Hann er reišubśinn til aš binda vinįttubönd. Žaš merkir aš hann er reišubśinn til nįins sambands og žess aš jįtast undir bindandi samning og félagsskap og žróa meš sér sišferšilegan styrk til aš uppfylla kvašir slķks sambands, jafnvel žótt žaš geti kallaš į umtalsverša afslętti og fórnir eigin óska til aš koma til móts viš hinn. Lķkami og sjįlf verša nś aš taka aš sér yfirstjórn stiga liffęra og grunnįtaka, til žess aš foršast hneisu žar sem sjįlfsfórna er krafist svo sem ķ nįnum samböndum, ķ fullnęgingu og kynferšislegri einingu, ķ nįinni vinįttu og ķ lķkamlegum įtökum, ķ hugljómunum frį bošskap kennara og ķ innsęi śr fylgsnum sjįlfsins. Flótti frį slķkri vinįttureynslu vegna ótta viš aš glata sjįlfstęši sķnu og sjįlfi getur leitt til djśprar einmanakenndar og dvķnandi sjįlfsmyndar.
Andstęša innilegrar tengingar er tilhneiging til aš fjarlęgjast, draga sig ķ hlé.

 

Kynferšislķfiš er sérstakt hugtak innan sįlgreiningarinnar.

Andstęša vinįttunar er fjörrun, viljinn til aš draga sig ķ hlé og, ef žörf krefur, aš yfirbuga žau öfl sem og žaš fólk sem einstaklingnum finnst honum stafi hętta af og viršast žrengja aš yfirrįšasvęši hans og žess sem honum er nįnast. Fordómar sem žannig verša til, og raunar oft notašir og hagnżttir ķ stjórnmįlum og ķ strķši, er nokkru žroskašra afsprengi hinnar blindu höfnunar sem į tķmum barįttunar um sjįlfsmyndina skildi skarplega og grimmilega milli žess sem var kunnuglegt og hins sem var framandi. Hęttan į žessu stigi er sś aš innileika-, samkeppnis- og įtakatengingar séu viš sama fólkiš. En eftir žvķ sem sviš fulloršinsskyldnanna afmarkast og samkeppnisįtökin og kynlķfiš ašgreinast veršur sišferšiskenndin  ę meir rįšandi og žaš er hśn sem setur fulloršinsmarkiš į.

Strangt til tekiš er žaš fyrst nś sem hiš eiginlega kynferšislķf žróast žvķ margt af žvķ kynlķfi sem fyrr fór fram er af sjįlfsmyndar-leitandi tegundinni eša kynfęrafķkn sem gerir kynlķfiš aš nokkurs konar einvķgi. Kynferšislķfinu er žó alltof oft lżst sem einhvers konar gagnkvęmri kynferšislegri himnasęlu. Žetta kann žvķ aš vera einmitt rétta augnablikiš til aš ljśka umręšunni um žaš.

Freud hefur oršaš kröfuna til hins heilbrigša manns svo einfaldlega aš menn hafa gjarnan dregiš af henni rangar įlyktanir. Hans oršalag er svona:

Hann į aš getaelskaš og starfaš.

Kynhrifsgetan er einnig sérstakt hugtak innan sįlgreiningarinnar.

Hśn er getan til žess aš fį gegnhręrandi fullnęgingu sem losar spennu śr öllum lķkamanum - um leiš og makinn - og hśn į aš upplifast frį kynfęrunum.

Til lišsinnis og leišbeiningar ķ žessu efni veršur hér fariš yfir žaš sem viršist vera bošskapur Freuds ķ stystu mįli. Žvķ hefur oft veriš haldiš fram - og slęmir samtalshęttir viršast styšja žaš višhorf, aš sįlgreiningarmešferšin reyni aš sannfęra sjśklinginn um aš frammi fyrir sjįlfum sér og guši hafi ašeins eina skyldu: aš fį góša fullnęgingu meš heppilegu višfangi og žaš reglulega. Žetta er aušvitaš ekki rétt. Freud var einhverju sinni spuršur hvaš hann teldi aš ešlilegur einstaklingur ętti aš vera fęr um aš gera vel. Sį sem spurši hefur ef til vill vęnst flókins svars. Freud er hins vegar sagšur hafa svaraš į sinn skżra og skorinorša hįtt efri įranna: Elska og starfa. Žaš er hollt aš velta žessari einföldu uppskrift fyrir sér. Hśn öšlast dżpri meiningu žvķ meir sem mašur veltir henni fyrir sér. Žvķ aš žegar Freud segir elska žį meinar hann kynferšislega įst og kynferšislega įst. Žegar hann segir įst og starf meinar hann almennt uppbyggingarstarf sem ekki ętti aš ķžyngja einstaklingnum meira en svo aš hann vęri fęr um og ętti rétt til aš vera kynferšisleg og elskandi vera. Viš getum žannig hugsaš og hugleitt en viš getum ekki betrumbętt uppskrift prófessorsins.

Kynferšislķf er žvķ hin óhindraša fęrni til aš žróa meš sér kynhrifsgetu svo lausa viš fyrri kynfęratruflun aš kynbundna spennan, en ekki bara kynfęraafurširnar ķ losunum Kinleys, tjįi sig ķ gagnkynlegum samhljómi, meš fullri tilfinningu ķ kynfęrum beggja og meš titringskenndri innri spennulausn alls lķkamans. Žetta er fremur hlutlęg ašferš til aš lżsa fyrirbęri sem viš ķ rauninni skiljum ekki. Žetta mį draga žannig saman aš um er aš ręša žaš heildarfyrirbęri aš finna, ķ gegnum ólgu fullnęgingarinnar, yfirtaks stórkostlega upplifun og samhljóma stillingu tveggja lķfvera sem į einhvern hįtt hrķfur burt brodd óvinįttunnar og ęšikasta bręšinnar sem bżr ķ andstęšum karls og konu, stašreynda og drauma, įstar og haturs. Fullnęgjandi įstartengsl gera kynlķfiš aš minni žrįhyggju, ofgreišslur ónaušsynlegar og drottnun meš kvalalosta óžarfa.

Sįlgreiningin var fyrst og fremst bundin viš lękningaašferšir og žvķ fórst oft fyrir aš orša lżsingu į kynferšislķfi į žann hįtt aš hinar żmsu stéttir samfélagsins geršu sér ljósa grein fyrir žvķ sem viš er įtt. Sś tegund gagnkvęmra fullnęgingar sem viš er įtt er sżnilega aušfengnari hjį stéttum og ķ menningarheimum žar sem ašbśnašur og višhorf eru įhyggjulausari. Ķ flóknari samfélögum truflast slķk gagnkvęmni af mörgum žįttum - svo sem heilsu, tękifęrum og skapsmunum. Žar yrši višeigandi oršalag fremur į žennan veg: Einstaklingur ętti aš vera fęr um aš nį gagnkvęmni ķ kynfęrafullnęgju en hann ętti einnig aš vera fęr um aš verša fyrir tilteknum vonbrigšum ķ žvķ efni įn žess aš dragast žeirra vegna nišur į lęgra tilfinningaplan hverju sinni sem tilfinningalegur forgangur og skylda og trśfesti krefjast.

Hér eru dregin upp žau atriši sem kynferšislķfiš og kynhrifsgetan ķ sinni fullkomnustu mynd - eiga aš innihalda. Žó aš sįlgreiningin hafi stundum fariš fulllangt ķ įherslu sinni į kynferšislķfiš sem allherjarlękningu samfélagsins og žannig fęrt žeim vopn ķ hendur sem óskušu aš leggja kenningar hennar śt į žann veg, žį hafa ekki alltaf veriš skżrt skilgreind öll žau markmiš sem kynferšislķfiš raunverulega ętti og veršur aš uppfylla. Til žess aš geta haft višvarandi samfélagsleg marktęk įhrif žarf fyrirmyndar-kynferšislķfiš aš innihalda:
  1. gagnkvęmni ķ fullnęgingu
  2. meš elskušum félaga
  3. gagnstęšs kyns
  4. sem einstaklingurinn vill og er reišubśinn til aš eiga meš gagnkvęmt traust
  5. og vill og er reišubśinn til aš stilla meš honum saman ferli
    1. vinnu
    2. getnašar
    3. og afžreyingar
  6. til aš tryggja afkvęminu öll stig fullnęgjandi žróunar.

Ljóst er aš stefna aš slķkri fyrirmynd ķ stórum stķl getur ekki oršiš einstaklingsbundiš né raunar heldur verkefni sem unnt er aš vinna meš lęknishjįlp. Žaš er ekki heldur į neinn hįtt hreint kynlķfsmįl. Žaš er samžętting viškomandi menningar į kynferšislegu samvali, samvinnu og samkeppni.

Hętta er fólgin ķ einangurun einstaklingsins - en einnig ķ einangrun beggja frį nęsta žróunaržrepi. Hęttan į žessu stigi er fólgin ķ einangruninni, žvķ aš foršast tengingu sem leišir til nįinna tengsla. Gešręnt getur slķk truflun leitt til  alvarlegs persónuvanda. Hins vegar finnast lķka nįin bönd sem nįlgast aš geta kallast sameiginleg einangrun og vernda bįša ašila fyrir žvķ aš žurfa aš horfast ķ augu viš nęsta žróunarstigiš, framžróunina.
G7. Bls. 240 Framžróun eša stöšnun
Framžróunin er merkasti žįtturinn sökum žess aš ķ honum skilar einstaklingurinn žroska sķnum, žekkingu og tengingu til afkvęmis sķns.

Einstaklingur sem hörfar frį framžróuninni er ķ erfišleikum og fer oft inn ķ gömul hjólför śr sögu eigin žróunar. Hann tekur žį stundum upp hegšun eins og hann sé sitt eigiš einkabarn og gerir sér gjarnan tilveru žar sem hans eigin įhyggjur sitja ķ fyrirrśmi.

Ķ žessari bók er įherslan į žróunaržrep barnęskunnar en annars mundi žįtturinn um framžróunina verša ķ brennidepli žvķ aš hann nęr yfir alla žį löngu žróun sem gert ehfur manninn aš kennandi og lęrandi stofnanaveru. Sś nęrtęka įrįtta aš leggja įhersluna į žaš hversu börnin eru hįš hinni eldri kynslóš blindar okkur oft fyrir žvķ hversu eldri kynslóšin er hįš žeirri yngri. Hinn žroskaši mašur žarfnast žess aš hans sé žarfnast, og žroski žarfnast leišbeiningar į örvunar frį žeim sem veriš er aš bśa til og annast.

Framžróun er žess vegna žaš sem mestu skiptir ķ vexti og višgangi nęstu kynslóšar, žó aš til séu žeir einstaklingar sem óhamingju eša vegna sérstakra og merkra hęfileika til annarra hluta fella žennan žįtt aš eigin afkvęmi. Hugtakinu framžróun er einnig ętlaš aš fela ķ sér önnur samheiti svo sem framleišni og sköpun įn žess aš žau geta samt sem įšur komiš ķ stašinn fyrir žaš.

Žaš hefur tekiš sįlgreininguna nokkurn tķma aš gera sér grein fyrir žvķ aš hęfileikinn til žess aš leysa sig śr hömlum žegar hugir og hendur hittast leišir til hęgfara aukningar sjįlfs-įhuga og til kynbundinnar festingar viš žaš sem veriš er aš gera. Framžróun er žannig ķ verulegum męli į hinu sįlkynferšislega og félagssįlfręšilega sviši. Žegar slķk aušgun er unnin fyrir gżg fylgir ķ kjölfariš afturför til žrįhyggjulegar žarfar fyrir sżndarnįnd og oft meš altakandi stöšnun og persónulegri hnignun. Žį fara einstaklingar oft haga sér eins og žeir séu einkabarn sjįlfs sķn eša annarra. Žar sem kringumstęšur leyfa  getur snemmbśin örorka eša önnur fötlun, lķkamleg eša gešręn, gefiš tilefni til sérlegra įhyggna af sjįlfum sér. Žaš er ekki nóg aš eiga barn eša langa til aš eignast barn til aš nį framžróun. Sumir ungir foreldrar viršast einmitt lenda ķ heftingu sem kemur ķ veg fyrir žróun og žroska į žessu stigi. Įstęšurnar viršast oft vera fólgnar ķ įhrifum į yngri stigum svo sem ķ yfirmįta sjįlfselsku persónuleika sem erfitt hefur įtt meš aš žróa sjįlfsmynd sķna og, svo komiš sé aftur aš frumstigunum, skorti į trś į manninn sem annars hefši gert barniš aš velkomnum ašila ķ žjóšfélaginu. 

ALlar stofnanir samfélaganna styšja og efla framžróun. Um žęr stofnanir sem verja og efla framžróun er ašeins hęgt aš segja aš žaš į viš um allar stofnanir. Žęr styšja allar anda framhaldandi framžróunar. Jafnvel žar sem heimspekilegar og andlegar hefšir meina mönnum rétt til aš geta börn eša framleiša, snżst žaš fljótt ķ verša žar mesta įhyggjuefniš og hvar sem žaš er svo sett inn ķ klausturreglur er reynt aš lįta žaš samtķmis leysa sambśš sķna viš verndara veraldarinnar og viš žį velgjörš sem talin er stafa frį honum.

Ef žetta vęri bók um fulloršna vęri žaš nytsamt og ómetanlegt aš bera hér saman efnahagslegar og sįlfręšilegar kenningar (og byrja į hinum sérkennilegu samleitni og sundurleitni milli kenninga Marx og Freuds) og halda svo fram til umręšu um skyldleika mannsins viš eigin gjöršir ekki sķšur en sķn eigin afkvęmi.

H8. Bls. 241 Sjįlfsheildun eša örvęnting
Eftir žvķ sem einstaklingurinn eldist og safnar sér meiri reynslu og žekkingu, endurskošar aftur og aftur žessa žętti, greinir, velur, fleygir og  finnur nżja sjónar-hóla veršur vęgi hans meira og rįš hans betra ķ samskiptum viš ašra. Hann kemst ekki hjį žvķ aš gera žetta. Hvernig į hann žį aš verša? Žvķ er ekki gott aš lżsa en ķ žessum kafla eru tiltekin nokkur atriši sem žurfa aš greinast ķ fari hans. Einungis sį sem į einhvern hįtt hefur annast um hluti og fólk og hefur fellt sig aš sigrum og töpum sem fylgja žvķ aš vera forgöngumašur annarra eša sį sem į hugmyndir aš hlutum og hugmyndum - einungis ķ honum geta öll sjö stigin nįš hęgt og hęgt aš blómstra til fulls. Ég kann ekkert betra orš yfir žaš heldur er sjįlfsheildun. Žar sem ljósa skilgreiningu skortir verša hér dregin fram nokkur atriši sem einkenna žessa žroskastöšu.
  • Samansöfnuš trś sjįlfsins į öryggi hneigšar sinnar fyrir yfirsżn og skilning.
  • Žroskuš įst į hinu mannlega sjįlfi - ekki persónulegu eigin sjįlfi - sem reynslu sem skilaš hefur einhverri žekkingu į skipan heimsins og andlegum skilningi - įn tillits til žess hversu dżru verši sś fręšsla hefur veriš greidd.
  • Sįtt viš aš žetta eina lķf einstaklingsins hafi fylgt ferli sem į einhvern hįtt hlaut aš verša svo sem varš og aš ekkert hefši getaš komiš ķ stašinn fyrir žaš. Žaš merkir žar meš nżja og öšruvķsi įst į foreldrum sķnum.
  • Žaš er félagsleg samsömun viš žróun fyrri tķša og margvķslegrar leitar sem fram kemur ķ munum og sögnum žeirra tķma.
  • Skilningur į afstęši hinna ólķku lķfsforma og menningarheima og um leiš fśsleikinn til aš verja eigin lķfsstķl gegn öllum lķkamlegum og efnahagslegum įsóknum.
  • Vissan um aš lķf hvers einstaklings hefur ķ sinni einstöku tilviljun hitt nįkvęmlega žetta stutta skeiš sögunnar og aš fyrir žeim einstaklingi stendur eša fellur öll mannleg reisn meš einmitt žeim stķl mannlegrar reisnar sem hann hefur gert aš sķnum. Sį stķll mannlegrar reisnar sem er hann og samfélag hans fylgir veršur žannig arfleifš sįlar hans, innsigli hans eigin sišferšilega fašernis. Meš slķkri loka styrkingu veršur broddur daušans sljór.
Einstaklingur meš žroskaša sjįlfsheild er sįttur viš sigra sķna og töp į lķfsleišinni og óskar žess ekki aš fara ašra ferš. Hann óttast ekki daušann žegar žar til dregur.

Sį sem ekki nęr slķkri sįtt viš sjįlfan sig upplifir sig ķ tķma-hraki og örvęntingu žvķ hann į eftir aš gera nokkrar fleiri ęvitilraunir.

Skortur į eša missir žessa samansafnaša sjįlfsstyrks sżnir sig ķ ótta viš daušann. Žetta eina lķfsferli er ekki tekiš sem hiš endanlega lķf. Örvęntingin skilar žeirri tilfinningu aš nś sé aš verša skammur tķmi til stefnu. Of skammur til aš hefja annaš lķf til aš reyna ašrar leišir  til sjįlfsheildunar. Višbjóšur felur örvęntinguna - jafnvel žótt oft sé um aš ręša žśsund smįa višbjóša, sem ekki nį aš leggjast saman einnar stórrar eftirsjįr.

Hver einstaklingur žarf aš nį ķ sjįlfsheild sķna öllum žeim žįttum sem um er aš ręša og į nógu hįu žroskastigi til žess aš nį fullum žroska. Žannig munu hinn vķsi Indiįni, hinn sanni herramašur og hinn žroskaši bóndi deila meš sér og žekkja hver hjį öšrum hiš efsta žroskastig. Sérhver menningarheild leišir žó til žeirrar sérstöku sjįlfsheildar sem markast af sögulegu samhengi og sķnum sérstöku įreitum og hindrunum sem lagšar eru viš kynhegšun ungbarna. Tilfinningastrķš og innri įtök ungbarna geta žvķ ašeins leitt til skapandi śtrįsar aš žau traustan hljóti stušning menningarstofnana og žeirra sérstöku stjórnunarstétta sem žar starfa. Einstaklingur sem vill nįlgast eša upplifa sjįlfsheildun veršur aš vita hvernig į aš fara aš žvķ aš vera fyrirmynd ķ trśarbrögšum og ķ stjórnmįlum, ķ efnahagsmįlum, ķ tęknimįlum, ķ lķfi hinna heldri stétta og ķ listum og vķsindum. Sjįlfsheildun er žvķ jafnframt tilfinningaheildun sem gerir einstaklilngnum jafnt fęrt aš vera fylgjandi sem forystumašur.

Oršabók Websters leggur hér liš sitt til aš fylla ķ žessa mynd į hringlęgan mįta. Traust, sem er fyrst žįttur sjįlfseigindanna sem hér hafa veriš talin, er ķ oršabókinni skżršur sem žaš aš reiša sig meš öryggi į heilindi annars. Ekki er ólķklegt aš Webster hafi haft višskipti ķ huga fremur en börn og skuld fremur en trśnašartraust. Engu aš sķšur heldur skżringin aš fullu. Žaš viršist meira aš segja mega umorša tengslin milli heilinda hinna eldri og traust hinna yngri meš žvķ aš segja aš heilbrigš börn munni ekki óttast lķfiš ef žeirra eldri leišbeinendur hafa nęg heilindi til žess aš óttast ekki daušann.

9. Bls. 243 Formaukandi yfirlit
  Ķ žessari bók er  įherslan lögš į žroskastig barnęskunnar. Žaš bķšur hins vegar sķns tķma aš skoša lķfshlaupiš meš kerfisbundnum hętti sem eina heild. Til žess žó aš undirbśa žaš ętla ég aš ljśka žessum kafla meš skżringarmynd.
H - tķmi:
žroska
              sjįlfs-
heildun
<>
örvęnt-
ing
G - tķmi:
fulloršins-
įr
            fram-
žróun
<>
stöšn-
un
 
F - tķmi:
yngri
fulloršins-
įr
          nįnd
<>
ein-
angrun
   
E - tķmi:
gelgju-
skeiš >
< unglingsįr
        sjįlfs-
mynd
<>
hlutverka-
rugl
     
D - tķmi:
biš-
tķminn
      išju-
semi
<>
minni-
mįttar-
kennd
       
C - tķmi:
hreyfinga >
< kynfęra
    frum-
kvęši
<>
sekt
         
B - tķmi:
vöšva >
< enda-
žarms
  sjįlf-
stęši
<>
skömm
og efi
           
A - tķmi:
munn >
< skyn
grunn-
traust
<>
van-
traust
             
Mynd 12 1 2 3 4 5 6 7 8
Į skįlķnunni eru markašir žeir persónužęttir sem eru ķ mótun į hverju ęviskeiši. Hver nżr persónužįttur sem kemur inn veldur nżjum innri įtökum og viš vinnslu meš žau įtök og viš lausn žeirra bętist nż eigind viš sjįlfiš, nżtt mark sem sżnir framžróun mannlegs styrkleika einstaklingsins. Undir skįlķnunni er rśm til aš rita undanfara žessarar lausnar. Hver žeirra hefst į sķnum byrjunartķma sem taflan sżnir. Yfir skįlķnunni er rżmi til aš rita įrangur žeirrar lausnar sem fęst śr žętti dįlksins og hvernig hann hverfist saman viš žroskann og žįtt hans ķ sjįlfsheild hins žroskaša manns.
Žessi yfirlitsmynd eša kort eša bara mynd hefur marga auša reiti sem žó hafa allir tilgang ķ myndinni. Žeir hjįlpa lesandanum aš velta žvķ fyrir sér hvernig žroskavišfangsefni hvers stigs tengjast og hafa įhrif hvert į annaš. Žaš sem gert er rįš fyrir žegar slķkt kort er dregiš er:
  1. aš persónuleiki mannsins žroskist ķ žrepum sem tķmasetjist ķ lķfi einstaklingsins eftir žvķ hvenęr hann er oršinn svo žroskašur aš hann fęrist af hinu fyrra stigi, geri sér grein fyrir aš žar eru óleyst višfangsefni og takist į viš žau ķ félagslega vķšara umhverfi.
  2. aš samfélagiš sé meš žeim hętti aš žaš telji ešlilegt og sjįlfsagt aš męta uppvaxandi einstaklingum į žessum žroskastigum meš hętti sem viš į og lišsinna žeim og hvetja til aš takast į viš verkefni af hęfilegri gerš og ķ hęfilegri röš.

Į žennan hįtt er mannheimurinn sķfellt endurnżjašur ķ farteski uppvaxandi kynslóša.

Žessi lokahluti kaflans er lżsing į žvķ hvernig höfundurinn hugsar sér aš slķk ķhugun geti oršiš lesandanum frjó.

 

 

Hér er slegiš upp żmsum hugmyndum um hvernig hugsa mį aš žęttir frį  einu stigi komi aš endingu inn ķ barįttu nęsta stigs fyrir žess markimišum - en žó ekki fyrr en eftir aš žęttir fyrra stigsins hafa žróast eftir eigin leišum til nokkurrar fullnustu.

Kort er žó einungis tęki til aš styšja hugsun og getur ekki oršiš forskrift til aš fara eftir, hvort sem um er aš ręša žjįlfun barns, gešlękningar eša ķ ašferšafręši barnarannsókna. Ķ yfirlitsmyndinni sem brugšiš var upp ķ öšrum kafla bókarinnar um greiningu į sįlarkynfestu stigunum var mišaš viš tiltekin ašferšafręšileg žrep. Eitt af markmišum žessarara bókar er aš aušvelda samanburš į žeim stigum sem Freud fyrstur manna veitti eftirtekt og tengdi viš kyn og kynfęri og žroska žeirra, viš žrep annarra žróunarferla, lķffręšilegra og hugmyndalegra. Sérhvert kort sżnir samt einungis eina skrį og alls ekki ber aš gefa ķ skyn aš gróf framsetning žessa félagssįlfręšilega yfirlits sé ętlaš aš gefa ķ skyn einhverja óljósa eiginleika annarra žįtta žróunarinnar - eša jafnvel tilverunnar. Ef kortiš til dęmis sżnir röš tilfinningalegra uppnįma eša įfalla merkir žaš ekki aš viš lķtum į alla žróun sem röš įfalla. Žaš eina sem viš segjum er aš félagssįlfręšileg žróun fer fram meš nokkrum mikilvęgum žrepum. Mikilvęgiš žrepanna gefa til kynna aš žar er um aš ręša žróun sem nęr tilteknu hįmarki, vegamótum žar sem einstaklingurinn kemst ķ žį ašstöšu aš žurfa og geta vališ um framhald eša afturför, žróun til fram til frekari žroska eša aftur į bak til fyrra stigs.

Žaš getur reynst nytsamt aš lżsa hér ašferšafręšilegri žśšingu žessa formaukandi korts. Žaš sżnir į skįlķnunni annars vegar röš žróunarstiga og hins vegar įętlun um žróunarhraša innan hvers stigs. Meš öšrum oršum sżnir žaš tķmabundna žróun tiltekinna atriša. Kortinu er ętlaš aš sżna:

  1. aš žaš séu vensl milli žróunaržrepanna og aš góšur įrangur ķ heildina byggist į góšum įrangri į hverju žrepi fyrir sig - ķ žeirri sömu röš.
  2. aš hver žroskavišfangsefni og žroskažróun sé komin til sögunnar aš einhverju leyti įšur en žess śrslitastund rennur upp.

Segi mašur til dęmis aš hagkvęm staša grunntrausts gegnt vantrausti, ž.e. mörg merki um traust en fį um vantraust, sé fyrsta merkiš um félagssįlfręšilega ašlögun barnsins, jįkvęš staša sjįlfstęši gegnt lķtt įberandi teiknum um sjįlfsefa ög skömm sé merki um félagslega ašlögun žess į öšru žrepinu, žį sést aš uppsetningin į myndinni gefur til kynna fjölda mikilvęgra vensla milli žessara tveggja žrepa sem og grundvallar stašreyndir sem tengja žau saman. Barniš sem fer ķ gegnum žessi stig kljįist viš spennurnar sem rķsa, fer aš ganga betur og nęr aš lokum višvarandi tökum į žvķ stigi sem žaš žį er į. En žau hljóta öll aš vera til stašar ķ einhverju formi allt frį fyrstu stund žvķ aš hver ašgerš kallar eftir samręmingu viš žęr snišurstöšur sem fyrr voru unnar śr žróunarstarfinu.. Barn getur lķka sżnt eitthvaš sem lķkist sjįlfstęši allt frį upphafi til dęmis meš žvķ aš reyna ķ ergelsi aš hrista sig laust žegar žvķ er haldiš. Samt sem įšur er žaš yfirleitt ekki fyrr en į öšru ęviįri sem žaš byrjar aš prófa sig įfram gegn öllu žvķ sem męlir og vinnur gegn žvķ aš žaš verši sjįlfstęšur eša ósjįlfstęšur einstaklingur. Žaš er ekki fyrr en žį sem barniš er tilbśiš til aš takast į viš umhverfiš, en žaš er aš mörgu leyti meš einhverja köllun til aš koma į margvķslegan hįtt inn hjį barninu sķnum sérstöku hugmyndum um sjįlfstęši og žröngvun. Umhverfiš leggur žannig markvert til andlegrar heilsu og persónužroska barnsins ķ žess menningarheimi. Žaš eru žessi mót einstaklingsins viš umhverfiš og žęr spennur sem žar af hljótast sem sem hér hefur veriš reynt aš lżsa fyrir hvert žrep. Myndin gefur til kynna hvernig žróunin fęrist frį einu žrepi til žess nęsta žannig aš nęsta žrep kemur sķšar til sögunnar en hiš fyrra og seinna barn į seinna žrepinu hefir til hagnżtingar allt žaš sem žaš lęrši og žroskaši meš sér į žvķ fyrra. Engu aš sķšur er einnig rśm fyrir breytileika bęši ķ aldri og žróun. Einstaklingur eša menningarheimur getur žurft mjög langan tķma til aš vinna į fyrsta žrepinu og sį tķmi fęrir starfiš frį reit A1 til A2 og svo žašan til B2 en einnig gęti komiš sś staša aš tķminn į fyrsta stigi styttist vegna ytri ašstęšna og innri ašstęšna barnsins og žį mundi hin hrašari framvinda fęra žróunina frį reit A1 til B1 og žašan til B2. Sérhver slķk flżting eša seinkun er žó įvallt talin hafa endurmótandi įhrif į sķšari žrep.

Žegar ķhugaš er hversu samtengtir žeir eru, reitirnir ķ skįlķnu myndarinnar, žį nęr lesandinn aš hagnżta sér myndina til frjórrar ķhugunar um samspil žróunar žessarra įtta žįtta. Svona yfirlitsmynd lżsir sem sagt žrepakerfi žar sem hvert žrep hvķlir aš meira og minna leyti öšrum žrepum. Žaš mį einnig sjį af myndinni aš žótt hvert žrep hafi fengiš nafn sem kann aš hęfa žvķ aš miklu eša litlu leyti žį beri aš skoša hvert žeirra sem hluta heildarmyndarinnar. Myndin hvetur žannig til žess aš lesandinn hugsi žrepin einnig meš aušu reitina ķ huga. Ef  viš höfum žróaš  grunntraust ķ reit A1 og sjįlfsheildina ķ reit H8 gęti veriš forvitnilegt aš velta žvķ fyrir sér hvert traustiš hefši oršiš ķ žrepi žar sem žörfin fyrir sjįlfsheildina hefši veriš rįšandi eša sóknin eftir sjįlfstęši - ķ reit B1.  Žaš sem hér er veriš aš benda į er aš traust veršur aš žróast eftir eigin leišum įšur en žaš fer aš dragast inn ķ erfišari spennur sem fylgja barįttunni fyrir sjįlfstęši, og žannig įfram. Ef į sķšasta stiginu, H1, er gert rįš fyrir aš traustiš hafi žróast til žroskašasta trausts sem eldri einstaklingur vęri fęr um aš öšlast ķ sķnu menningarlega umhverfi og į sķnum sögulega tķma žį er hęgt aš nota myndina til aš velta fyrir sér, ekki ašeins į hvaša aldri žetta hafi nįšst heldur einnig hinu: hvaša višfangsefni voru aš žroskast nęgilega mikiš žar į undan? Allt žetta ętti aš sżna aš svona formaukandi yfirlitsmynd vķsar lesandanum til heildstęšrar ķhugunar  og endurskošunar sem leišir til žess aš ašferšafręšin og hugtakaheitin verša višfangsefni frekari rannsókna. 
E. Bls. 246 Eftirmįli
Fjölmargir hafa tengt žaš efni sem hér hefur veriš fjallaš um viš eigin ķhuganir og eigin rannsóknir.

Žeir hafa oft notaš oršalag sįlgreiningarsinna į lżsingum hinna żmsu eiginleika til aš taka śt žann žįttinn sem viršist žrungnari af jįkvęšum eiginleika og styrk og gera śr honum sérstakt eftirkeppnisatriši, kalla hann sérstakt žroskamerki.

Ef skilja ętti viš žetta efni žannig aš žaš vęri alveg opiš til umręšu žyrfti aš gera rįšstafanir til aš komast hjį tilteknum afbökunum eša misnotkunum į žessu hugmyndakerfi ķ heild. Mešal žess er sį skilningur į  trausti (og öllum hinum jįkvęšu og eftirsóknarveršu višmišum sem fram eru sett į žroskastigunum įtta) aš žar sé um aš ręša nokkurs konar afrek eša žrekvirki sem nįist ķ eitt skipti fyrir öll fyrir viškomandi žroskastig. Ķ rauninni eru sumir sem um žetta rita svo uppteknir af aš bśa til nokkurs konar afreks-skala śr žessum žroskastigum aš žeir ganga alveg framhjį - og gera ekkert śr - allan hinn neikvęša žroska (vantraust osfrv) sem samt er hinn sveigjanlegi móthelmingur hins jįkvęša žroska og veršur žaš alla ęvina. Sś hugmynd, aš į hverju žroskastigi nįist jįkvętt žroskažrep sem aldrei bili - hvorki viš innri įtök einstaklingsins eša breyttar ytri ašstęšur, tel ég vera frįvarp žessarar sigra-hugmyndafręši į žroskaferli barnsins sem sķšan geti nįš aš yfirtaka eigin drauma og samfélagsins og gera okkur ófęr um aš leita markmišs meš lķfinu į upprennandi išnašar- og tęknitķmum. Persónuleikinn er stöšugt upptekinn viš aš leita svara viš meginspurningum tilverunnar - lķka žegar lķkami einstaklingsins er aš taka stórstķgum breytingum til aukins žroska eša til hnignunar aš ęvilokum. Žegar til žess kemur aš greina mį afstęšan styrk eša sjį mį merki um skertan styrk žį birtast enn skżrar bęši mótsagnir og harmręnar framvindur mannlegs lķfs. 
Hętt er viš aš višmišunarkerfiš svo og višhorf okkar og almennings til žroskaferlis barna verši yfirboršskennd ef ekkert annaš kemur til žvķ aš hiš jįkvęša žroskast ašeins af hinu sem togar ķ hina įttina og sś spenna varir ęvina alla. Meš žvķ aš taka śt śr žroskastigunum allt nema hinn jįkvęša įrangur er fljótt komiš aš žvķ aš menn reyna aš einangra hann og prófa sem sérstakan žįtt eša hęfileika įn žess aš setja saman kerfisbundin vensl milli žess hugtakaheims sem fjallaš er um ķ žessari bók og hugtakaheima annarra rannsakenda og žeirra rita. Žó aš žetta kunni aš hljómar dįlķtiš kvartsamlega žį er ég ekki žar meš aš vķkja mér undan žvķ aš hafa sjįlfur gefiš žessum žroskavišfangsefnum einmitt žęr skilgreiningar sem žannig hafa hjį öšrum fengiš fjölmargar styrkingar meš algjörum yfirgęšum og ofurdyggšum. Engu aš sķšur tel ég aš mjög sterk innri tenging sé į milli egósins og tungumįlsins žannig aš žrįtt fyrir skammtķma misyršingar haldi grundvallaroršin sinni megin merkingu.
Ég hef samt dregiš fram heiti į žessu jįkvęšu kostum sem svo eru nefndir og tengjast hver sķnu žroskastigi.

Žessi heiti eru skįletruš ķ eftirfarandi lista.

 

Sjįlfum hefur mér ašeins tekist aš vinna frekar meš grunn-kostinn sem ég nefni trśmennsku.

Heild žessara įtta žroskastiga er hins vegar samstętt og um leiš - ķ heild opiš fyrir ķtarlega umręšu bęši um hugtök, fagheiti og ašferšir.

Ég hef sķšan reynt aš orša žaš sem Julian Huxley setur fram ķ bókinni Humanist Frame (Allen and Unwin, 1961, Harper and Brothers, 1962) og kallar uppskrift aš helstu styrkleikažįttum sem žróunin hefur mótaš og fest ķ frumįętlunina um žróunaržrep lķfsins og ķ innri gerš manngeršra stofnana (sjį nįnar ķ kafla IV: Mannlegur styrkleiki og framžróun kynslóšanna ķ bók minni Insight and Responsibility [W.W.Norton, 1964]. Vissulega er ekki rśm til aš velta upp atrišum sem tengjast ašferšafręšinni og vandamįlum sem henni tengjast - og sem verša enn fyrirferšameiri viš žaš aš ég nota oršiš grunn-kostur  til aš tįkna žessa frumžętti - en ég mun samt setja hér lista yfir žessa styrkžętti vegna žess aš žeir eru ķ raun hin višvarandi nišurstaša og fengur śr žroskaspennu hvers stigs sem hér hefur veriš fjallaš um. Hér kemur listinn:
  1. Grunn-traust eša vantraust:  Hvatir og von
  2. Sjįlfstęši eša skömm og efi: Sjįlfstjórn og viljastyrkur
  3. Sjįlfstęši eša sektartilfinning: Stżring og markmiš
  4. Išjusemi eša minnimįttarkennd: Tęki og hęfni
  5. Sjįlfsmynd eša hlutverkarugl: Trśfesti og trśmennska
  6. Nįnd eša firrš: Tengsl og įst
  7. Framžróun eša stöšnun: Framleišsla og umhyggja
  8. Sjįlfsheildun eša örvęnting: Frįfall og dómgreind

Skįletrušu oršin nefnast grunn-kostir vegna žess aš įn žeirra og endurkomu žeirra mešal kynslóšanna missa öll önnur og breytilegri kerfi mannlegra gilda anda sķnum og hętta aš eiga viš. Eini žįtturinn ķ žessum lista sem ég mér hefur enn tekist aš gera ķtarlegri grein fyrir er trśmennskan (sjį Youth, Change and Challenge, E.H.Erikson, editor, basic Books, 1963). Listinn ķ heild sinni nęr hins vegar yfir heildar hugtakaheim žar sem fjölmargt er opiš fyrir umręšu bęši um fagheiti og ašferšir. 

E.H.E. *    *     *

Efst á þessa síðu * Forsíða