Forsķša GÓPfrétta

Kom inn!
Njalu-stadfrajdi

Aftur į sķšu
Sturlu Frišrikssonar

Bręšur byggja hallir

Vištal viš Sturlu Frišriksson um Laufįsveg 53-55
samiš af Björk Žorleifsdóttur - ķ bókinni:
Hamingjuhöllin Laufįsborg 1952-2012.


Sturla Frišriksson - ungur skįti

7. nóv. 2012 - Gķsli sęll.
Ég sendi žér hér vištališ viš mig svolķtiš lagaš.
Žetta mį fara į vefinn žinn.
Meš žessu fylgir mynd af mér sem ungum skįta.
Ég hefši viljaš lįta fylgja mynd af Sturlubręšrum.
Hana fęršu mįske sķšar.
Sturla Frišriksson

Aftur į sķšu Sturlu Frišrikssonar

*

Mennirnir sem byggšu hśsin
* Laufįsborg er ķ raun tvö hśs sambyggš, Laufįsvegur 53 og Laufįsvegur 55.

Žau voru byggš įriš 1922 af bręšrunum Sturlu (1861-1947) og Frišriki (1860-1938) Jónssonum, en žeir voru oftast nefndir Sturlubręšur. Žeir voru ęttašir af Laugavegi 1 og komnir af velmegandi fólki ķ bęnum. Móšir žeirra var Sigžrśšur Frišriksdóttir en fašir žeirra var Jón Pétursson hįyfirdómari en hann var bróšir Péturs biskups og Brynjólfs konungsritara og Fjölnismanns sem fjallaši um Ķslandsmįlin į sķnum tķma.

Frišrik nam viš Lęrša skólann og fór aš nįmi loknu til Kaupmannahafnar til aš nema lög. Honum leiddist vistin ķ Höfn og hélt aftur heim til Ķslands aš įri lišnu og skrįši sig ķ gušfręšinįm. Hann śtskrifašist śr gušfręši en tók ekki prestvķgslu enda farinn aš sinna öšrum mįlum žegar aš nįmi loknu.

Sturla, sem var frekar vesęll sem ungur drengur, nam hjį Grķmi Thomsen į Bessastöšum, en fįum sögum fer aš žvķ nįmi annaš en aš Grķmur hafi veriš frekar latur kennari.

Žegar Sturla var tvķtugur flutti hann aftur til Reykjavķkur og fór aš stunda verslun meš dyggri ašstoš bróšur sķns ķ Sturlubśš, sem var ķ Innréttingunum nęst Herkastalanum ķ Ašalstręti. Ķ Sturlubśš mįtti kaupa allskyns kramvarning, föt, klęši, kirnur og koppa og innflutt matvęli sem Frišrik keypti ķ Englandi og Danmörku.

Einn višskiptavinur bręšranna var Žóršur Malakoff, sį hinn sami og sungiš er um enn žann dag ķ dag ķ laginu um Loff Malakoff, en hann keypti stundum brennivķn ķ krambśšinni.

Reksturinn gekk afar vel hjį Sturlubręšrum og uršu žeir brįtt meš aušugustu mönnum bęjarins. Fęršu žeir śt kvķarnar og tóku m.a. aš stunda žilskipaśtgerš, fasteignavišskipti, kaup og sölur į jöršum og einnig bröskušu žeir ķ virkjanamįlum meš félaga sķnum, žjóšskįldinu Einari Benediktssyni.

* Byggt ķ kjölfar bruna
* Įšur en hallirnar viš Laufįsveg voru byggšar reistu bręšurnir timburhśs undir sig og móšur sķna viš Hverfisgötu. Žaš hśs var gullfallegt og vel śtbśiš ķ alla staši.

Įriš 1913 reiš žó ógęfan yfir, žar sem eldur kviknaši śt frį eldhśsi og hśsiš brann til grunna. Móšir žeirra bręšra var höluš śt śr brennandi hśsinu į lökum en lökin slitnušu undan henni og gamla konan féll til jaršar og brotnaši illa og dó stuttu sķšar.

Bręšurnir hreinsušu brįtt hśsarśstirnar og byggšu nżtt og glęsilegt hśs į sama staš en žetta hśs, sem byggt var ķ kastalastķl, og speglar śtlit Sturluhalla viš Laufįsveg, hżsir nś danska sendirįšiš.

Bręšurnir létu setja jįrn ķ steypuna og steyptu žannig loftin og gólfin ķ nżja hśsinu en žetta var alger nżjung ķ ķslenskri byggingalist. Įriš 1919 seldu bręšurnir hśsiš og stóšu žį uppi hśsnęšislausir.

* Litiš til Laufįss
*Sturlubręšur fundu tilvalinn staš fyrir nżtt hśs į sunnanveršu Skólavöršuholtinu fyrir ofan bęinn Laufįs, nįnar tiltekiš į Stekkjarkotstśni sem nefndist bęši Eymundsenstśn og Eymundsblettur frį įrinu 1901 eftir aš bóksalinn Sigfśs Eymundsson keypti tśniš af Žórhalli Bjarnasyni biskupi ķ Laufįsi. Sturlubręšrum leist vel į tśniš žar sem žaš var ruddur blettur į mešan mikiš grjót var annars stašar į holtinu.

Bręšurnir keyptu lóšina, 4.000 m2 į 35.000 krónur žann 2. maķ 1922.

* Sturluhallir rķsa
*Nś var hafist handa viš aš reisa hśsin sem sķšar įttu eftir aš hżsa leikskólann Laufįsborg.

Frišrik sem var listhneigšur og drįtthagur gerši frumtillögur um hvernig hśsiš įtti aš lķta śt og eru takkarnir į žakbrśn hśssins m.a. hans hugmynd, en Einar Erlendsson, sem sķšar varš hśsameistari rķkisins, hafši yfirumsjón meš hönnuninni. Pétur Žorvaldsson trésmišur sį lķklega um aš smķša hśsiš en hann sį einnig um smķši hśsanna viš Laufįsveg 49 og 51, sem žeir Sturlubręšur létu reisa nokkru sķšar.

Nżtķskulegar ašferšir voru notašar viš hśsbygginguna. Hśsin voru steypt og steinar settir inn ķ veggina og steypustyrktarjįrn var einnig notaš til aš styrkja veggi og gólf. Žar sem hśsin voru stór, eša alls 922 m2, dugši jįrnstyrktarefniš ekki til og žvķ var gripiš til žess rįšs aš bęta trollvķr viš. Žess ber aš geta aš grunnur hśsanna var handgrafinn en žaš var stutt nišur į stóra og mikla klöpp og lķtiš sprengiefni var notaš žar sem žaš var svo erfitt aš sprengja klöppina, en žó var žaš gert į einum eša tveimur stöšum.

Hśsin voru höfš meš flötum žökum sem var nżnęmi į žeim tķma og var bįrujįrn sett į žau meš hęfilegum vatnshalla. Bįrujįrninu var stungiš undir mśrhśšina efst viš takkana til festingar og svo voru rennur undir bįrujįrninu fyrir vatniš aš noršanveršu. Žį var skólp lagt frį hśsunum en žaš žótti mjög flott og nżtķskulegt aš hafa vatnssalerni ķ staš kamra.

* Višur frį Fossafélaginu Tķtani
* Žaš er skemmtilegt aš segja frį žvķ aš višurinn sem notašur var ķ hśsin var innflutt ešalfura sem hafši veriš ętlaš allt annaš hlutverk. Žeir Sturlubręšur voru stórtękir athafnamenn, sem höfšu ķ félagi viš Einar skįld Benediktsson stofnaš Fossafélagiš Tķtan. Ętlunin var aš virkja Žjórsį og leggja jįrnbraut frį Žjórsį til Reykjavķkur en žangaš įtti aš flytja įburš sem bśa įtti til viš įna.

Besti fįanlegi bryggjuvišur var keyptur til bryggjusmķša ķ Skerjafirši en žašan ętlušu žeir félagar aš flytja įburšinn til Englands.

Žessi įform uršu aš engu žegar virkjun viš Žjórsį var hafnaš įriš 1922 og leystist Fossafélagiš upp ķ kjölfariš. Žess ķ staš var bryggjuvišurinn notašur til hśsbygginganna viš Laufįsveg. Žetta var einstaklega góšur višur sem fśnaši alls ekki žótt į hann reyndi og var aušvelt aš smķša śr honum.

* Sturlubręšur flytja inn
*Į mešan į byggingu hśssins stóš flutti Frišrik meš eiginkonu sinni Mörtu Marķu Bjarnžórsdóttur(1891-1976) og tveimur börnum, žeim Sigžrśši fjögurra įra og Sturlu sem var kornabarn, ķ kofa viš Laxfoss ķ Noršurį ķ Borgarfirši. Um haustiš var hśsiš ekki tilbśiš og flutti fjölskyldan žį ķ veišihśs Sturlu viš Ellišaįrnar og fékk aš lokum inni hjį vinafólki sem bjó ķ Austurstręti. Žaš var svo um veturinn 1923 aš fjölskyldan gat loks flutt ķ kjallarann į Laufįsvegi 53 og Sturla, sem var einhleypur, flutti į Laufįsveg 55, en žį voru hśsin reyndar skrįš viš Bergstašastręti 58.

Marta Marķa sį um aš innrétta Laufįsveg 53 en rįšskona Sturlu frś Vķdalķn sį um innbśiš į Laufįsvegi 55.

* Upphitun
*Hśsin voru fyrst kynt meš kolaofnum ķ hverju herbergi. Žegar hśsin viš Laufįsveg 53-55 voru seld var įkvęši sett ķ kaupsamninginn um aš breyta žyrfti hitakerfi hśssins og koma mišstöšvum fyrir ķ žeim. Žį var settur upp ketill ķ kjallaranum og lögš rör fyrir heitt og kalt vatn ķ herbergi og bašherbergi en slķkt var žį komiš ķ tķsku.
* Garšurinn
* Sturlubręšur voru aldir upp viš garšrękt en móšir žeirra plantaši trjįm ķ garšinum viš ęskuheimili žeirra į Laugavegi 1. Žaš var žvķ ekki skrżtiš aš žeir skyldu koma upp fallegum skrśšgarši hiš fyrsta viš Sturluhallir.

Veggur meš tökkum ķ stķl viš žakiš var byggšur utan um garšinn. Nišurfalliš var lagt ķ veginn frį hlišinu upp undir tröppunum, stķgur var settur ķ mišjan garšinn og svo var settur pallur ķ garšinn.

Hinir stórhuga Sturlubręšur voru ekkert aš planta ķslenskum trjįm ķ garšinn sinn heldur létu žeir senda sér tré alla leiš frį Noregi. Žar į mešal mį nefna silfurreyni en einnig sjaldgęfari tegundir eins og įlm, beyki, broddhlyn og hestakastanķu en sķšastnefnda tegundin gęti veriš sś elsta sinnar tegundar ķ Reykjavķk enda 90 įra gamalt tré.

Auk trjįnna voru ręktašir berjarunnar, sólber, rifs, stikkilsber og hindber en hindberin žrifust ekki. Stikkilsberjarunnarnir voru fengnir frį Gušmundi Gušmundssyni lękni ķ Stykkishólmi en hann var giftur Arndķsi systur žeirra bręšra.

* Hśsin seld
* Sturlubręšur og fjölskyldur žeirra bjuggu ekki lengi ķ hśsunum viš Laufįsveg 53-55. Bręšurnir byggšu sér hśs nśmer 49 og 51 viš Laufįsveg og fluttu žangaš įriš 1924. Hśsin voru byggš meš ašeins öšru sniši en hśsin viš nśmer 53 og 55.

Sund, sem var um fašmur į breidd, var haft į milli hśsanna vegna žess hve frś Vķdalķn, rįšskona Sturlu, var viškvęm fyrir barnsgrįti. Herbergi frś Vķdalķn var į mörkum hśsanna nśmer 53 og 55 og heyrši hśn son Frišriks jafnan grįta sįran hinum megin viš žunnan vegginn. Žaš var žvķ įkvešiš aš hafa stęrra bil į milli nżju hśsanna til aš hlķfa frśnni!

* Kolakarlar og eldabuskur
* Stór eldavél ķ eldstęši var nś sett ķ kjallara hśsanna. Bręšurnir réšu til sķn kolakarl sem mętti eldsnemma į morgnana og flutti kol śr kolageymslunni yfir ķ eldstęšiš og bętti kolum ķ eldinn. Kolakarlinn mętti svo aftur į hverju kvöldi og faldi eldinn.

Fleira starfsfólk žurfti ķ hin geysistóru hśs, og voru bęši eldabuskur og stofustślkur rįšnar til starfa, enda var ekki vanžörf į, žvķ alltaf var veriš aš bóna gólfin og hreinsa gluggana ķ Sturluhöllum.

* Nżir eigendur
* Nżir eigendur hśsanna viš Laufįsveg 53 og 55 voru Garšar Gķslason stórkaupmašur og Žóra Sigfśsdóttir sem keyptu Laufįsveg 53 og Jón Ólafsson bankastjóri og alžingismašur og Žóra Halldórsdóttir sem keyptu Laufįsveg 55. Garšar og Žóra įttu fjögur börn, en Jón og Žóra įttu fimm börn.

Auk žess voru leigjendur į jaršhęšinni į nśmer 55, žęr Įgśsta Ólafķa Ólafsson og Sólveig Hvannberg, verslunarkonur. sem įttu bśš į horni Bergstašarstrętis og Bragagötu.

Į jaršhęš Laufįsvegar 53 bjuggu hjónin Vilhjįlmur Albert Lśšvķksson og Helga Gissurardóttir įsamt börnum.

Į tķmum sķšari heimsstyrjaldarinnar flutti Garšar til Bandarikjanna en Žóra lést įriš 1937. Į žessum tķma bjó elsta dóttirin Margrét į efstu hęš hśssins įsamt manni sķnum Halldóri Jónssyni, en į mišhęšinni bjuggu bandarķskir menn sem störfušu sem fulltrśar ķ sendirįši sķns lands. Annar žeirra varš sķšar sendiherra, en hinn hugaši aš Marshall-ašstošinni į Ķslandi. Bįšir voru kvęntir ķslenskum konum.

Hśsin voru ķ einkaeign til įrsins 1950 žegar Reykjavķkur borg festi kaup į žeim og Barnavinafélagiš Sumargjöf opnaši leikskólann Laufįsborg ķ Sturluhöllum.

**
Efst į žessa sķšu * Forsķša GÓPfrétta * Stašfręši ķ Njįlu * Aftur til Sturlu Frišrikssonar