GÓP-fréttir * Jakob Gíslason
orkumálastjóri
Fæddur 10. mars 1902
- d. 9. mars 1987.
Á Eyrarbakka 3. júlí 2002
Þessar
vísur GÓP
voru nokkuð
lengi í gerð og
ekki sendar
Jakobi fyrr en
1. maí 1962.
Þó að vísan verði sein
vill mig dísin hvetja slynga
svo að rísi rímugrein
um rafurlýsi Íslendinga.
Ásmundar Jakobssonar
sem hann flutti á fjölskylduhátíð
af þessu tilefni:
Jakob Gíslason
fæddist á Húsavík fyrir einni öld síðan,
þann 10. mars 1902.
Bernskuárum sínum eyddi Jakob í foreldrahúsum á Húsavík. Gísli
Pétursson, faðir hans, var héraðslæknir þar en móður hans, Aðalbjörg
Jakobsdóttir, var dóttir Jakobs Hálfdánarsonar kaupfélagsstjóra
Þingeyinga.
hreytast kólgu-dökkir flokkar.
Mitt í ólgu Atlantsáls
er hann fólginn, hólminn okkar.
Fær hann þrátt úr ýmsri átt
andardrátt í veröldinni.
Stígur brátt í heiði hátt,
haldinn "smátt" úr fjarlægðinni.
þess er skaust hjá jökultindum:
fjallaklaustur, fótatraust,
fimbulnaustið sól og vindum.
Vatnasviðið vekur klið
verður niður þar af þungur
þegar iðan ofan snið
æðir niður gjár og sprungur.
strengur tinda ber til unnar.
Orkan sindrar, magnar mynd:
meginlinda Fjallkonunnar.
Vætta rjóðurs frelsis fund
farðar ljóður konungshofa.
Vorrar þjóðar þrúðug mund
þrumdi hljóð til aldarofa.
orkugeislar metnir verða
samt þig beisla þyrsti þá
- þjóðarveislu hefur gerða.
Vaknar seggja snarpa sneggja
sníða eggjagrjót og leggja
móta kleggja klungurveggja.
Kaldar gneggja ár - og eggja.
Jakob
Gíslason afgreiðir
hjálparbeiðni Sigurjóns Rist
þegar Gusi lenti í Tungnaá
í des. 1957
Fjölskyldan var að fara í boð í hús sem var sunnar í bænum. Aðalbjörg hjálpaði honum fyrstum að klæða sig í sparifötin og sneri sér síðan að því að hjálpa hinum. Jakob var spenntur og órólegur. Svo amma sagði honum að ganga út og suður. Ætlaðist hún til þess að hann færi á undan í boðið. - En á máli Jakobs þýddi út það sama og norður. Svo hann fór út á götu og fór að ganga fram og til baka norður og suður á víxl, á meðan hann beið þess að hin yrðu tilbúin. Þegar amma og afi og hinir bræðurnir lögðu af stað í boðið var Jakob í norðurgöngu og þau fórust á mis. Það var svo fyrst þegar átti að setjast að borðum að það uppgötvaðist að Jakob vantaði. Varð uppi fótur og fit, en eftir nokkra leit hugkvæmdist einhverjum að fara til baka heim í læknishúsið og mætti barninu, sem var svo heppið að vera þá stundina á suðurgöngu.
Þessi sögu sagði Jakob mér til þess að leggja áherslu á að maður skildi alltaf vera nákvæmur í tali og forðast margræðar setningar jafnt við börn sem fullorðna.
Árið 1914 fékk Gísli faðir hans veitingu fyrir Eyrarbakkalæknishéraði. Árið eftir fluttist fjölskyldan búferlum suður til Eyrarbakka en Jakob og Pétur bróðir hans urðu eftir á leiðinni í Reykjavík hjá Vigdísi Pétursdóttur föðursystur sinni og Einari Finnsyni eiginmanni hennar að Klapparstíg 11.
Bræðurnir hófu um haustið nám í Menntaskólanum í Reykjavík. Þeir stunduðu nám af dugnaði og luku stúdentsprófi með miklum ágætum vorið 1921.
Síðsumars sigldi Jakob til Kaupmannahafnar og hóf nám í
verkfræði við Tækniháskólann við Silfurtorg í þeim félagskap,
sem Jón Helgason prófessor orti svo fallega um:
þá skiljast þeir, eins og menn vita, sundur í tvennt:
Sumir stúdera siðaðra manna fög.
Sumir stúdera verkfræði, guðfræði og lög.
Landarnir hérna leggja ekki mikið kapp
á lögfræði og guðfræði, og slíkt er hið mesta happ.
En straumurinn er okkur viss, þegar líður að vetri,
af verkfræðingum og þeir eru tæplega betri.
Eigirðu leið þína í sólskini um Silfurtorg
þá sérðu, hve mikið þeir óprýða þessa borg
með endemisbækur og óhreina reikningssprota
(sem okkar á milli sagt þeir kunna ekki að nota).
Verkfræðinganna vinnubrögð heita slór
Verkfræðinganna lystisemd heitir bjór.
Á veturna lesa þeir varla neitt, heldur slumpa.
Á vorin taka þeir engin próf, heldur dumpa.
Jón Helgason var við nám í Kaupmannahöfn á svipuðum tíma og Jakob.
Er kvæðið talið ort 1923 eða 1924 þegar Jakob var á þriðja ári í verkfræði.
En Jakob las og reiknaði af kappi á veturna með hreinan reiknistokk og lógarithmabók að vopni og á vorin tók hann sín próf með prýði.
1928
Um málefni
kvenna
-
uppeldismál
Þann 14. mars 1928 skrifar hann fólkinu á Eyrarbakka:
“Jakobína endar bréf sitt með þessari athugasemd: “Það skyldi nú vera betra lífið hjá ungu stúlkunum í Reykjavík hvað einlægni og sannsögli snertir við foreldrana?”
Er þá meiningin að skella allri skuldinni á dæturnar? Er ekkert að athuga við framkomu mæðranna og má ekki ætlast til þess af þeim, að þær geri eitthvað til að halda í einlægni barnanna? – Í gær heimsótti mig stúlka. Eins og flest allar aðrar ungar stúlkur, sem ég þekki, segir hún mömmu sinni það, sem hún veit að hún vill heyra og hagar sér síðan eftir eigin geðþótta. Hún sagðist fyrst framan af auðvitað hafa sagt mömmu sinni alltaf allt af létta. – Börn taka það varla upp hjá sjálfum sér að skrökva að foreldrunum. - En hún sagði að móðir hennar hefði þá oft orðið reið við hana og kannski ekki talað við hana mánuðum saman. Þetta er nú kannski að einhverju leiti orðum aukið. - Aðrar mæður verða algerlega hysteriskar og gráta og barma sér ef dæturnar stíga eitt skref út yfir það strangkonventionella. – Mæðurnar leggja gjarnan meiri áherslu á að banna og skipa en að fræða, ráðleggja og leiðbeina; Þær meðhöndla ekki dætur sínar sem sjálfstæðar manneskjur, heldur heimta af þeim absoluta hlýðni, oft og einatt hlýðni við hina mestu fordóma, sem ekki eru byggðir á neinum skynsamlegum rökum; Þetta hefur þau áhrif að dæturnar missa alla virðingu fyrir fyrirmælum og ráðum móðurinnar. – Mæður eru oft svo naivar að halda að þær geti kontrollerað hvar dætur þeirra halda sig og hvað þær hafast að; en tilfellið er að í bæjum og borgum er það nú á dögum algjörlega ómögulegt. – Ástæðan til þess að dæturnar eru ósannsöglar og óeinlægar við mæður sínar er held ég oftast nær sú, að dæturnar finna skilningsleysi og ósanngirni mæðranna, eru of sjálfstæðar til að vilja lúta harðstjórn þeirra, en þora þó ekki “aabent og ærligt” að bjóða þeim byrginn vegna þeirrar erfiðu sambúðar sem það hefði í för með sér – eyðileggingu á heimilisfriðnum, að minnsta kosti um tíma, meðan móðirin er að sætta sig við að dóttir hennar er orðin sjálfráð, sjálfstæð manneskja.
Mér finnst það ranglátt gagnvart kvenfólkinu að ala það þannig upp að það sé ekki búið undir neina aðra atvinnu en hjónabandið. En svona hefur það verið. Og í hjónabandinu átti konan að vera manninum undirgefin, hlýðin og auðsveip. Uppeldið varð því að ganga út á að gera hana bljúga, auðsveipa og ósjálfstæða; Þótt hún um leið yrði vilja og karakterlaus, þá var ekkert við það að athuga. - Konan átti líka helst að vera blíð og viðkvæm; þ.e.a.s. tilfinningalíf hennar átti að vera “vel útvíklað” enda þótt það kæmi til að ganga stórum út yfir “intelligens” hennar. Þess var krafist af henni að hún væri ekki aðeins algjörlega óreynd, heldur jafnvel algerlega ófróð um ýmsar af mikilvægustu lífsfunktionum og þáttum lífsins, sem hún þó hlaut að reka sig á síðar meir. - Og það er skrítið að hugsa til þess hvað skeytingarlaust þjóðfélagið hefur verið ( hvort heldur maður skoðar það lagalega, móralskt eða konventionalt) um hvað um kvenmanninn varð eftir að það var búið að fá hana svo varnarlausa í hendur hvaða karlmanni sem var. - En þetta “ideal” af kvenlegu uppeldi og “karriere” er sem betur fer að hverfa. Ungu stúlkurnar nú á dögum vilja ráða sér sjálfar og þær finna að nauðsynlegt skilyrði til þess er að þær séu ökonomiskt sjálfstæðar. Nú opnast þeim fleiri og fleiri möguleikar til þess og það mun án efa koma að því að kvenfólkið ekki vill selja þetta sjálfstæði fyrir réttinn til þess að njóta kærleika og eignast börn.”
Jakob kemur til
starfa á Íslandi
þrátt fyrir mun
betri kjör í
í starfstilboðum
ytra -
giftist og
fjölskyldan
stækkar.
Jakob tók verkfræðipróf vorið 1928. Að loknu námi vann hann um hríð í Kaupmannahöfn en hugurinn stóð til þess að starfa á Íslandi. Honum bauðst vel launað verkfræðistarf hjá einkafyrirtæki í Reykjavík en hann hafði alltaf þann metnað að vera frumkvöðull og stjórnandi sjálfur. Hann fór árið 1929 á fund forsætisráðherra og samdi við hann um að fá tækifæri til þess að byggja upp Rafmagnseftirlit ríkisins.
Jakob fluttist heim til Íslands síðla sama ár og Basse kom skömmu síðar. Þau giftu sig svo árið 1930.
Þau Basse eignuðust tvo syni.
Gísli fæddist í desember 1934 og Jakob annan í jólum 1937
meira um
uppeldismálin
“Ég er orðinn mjög áhugasamur um uppeldismál eins og að líkindum lætur, þegar ég er orðinn tveggja drengja faðir. Ég les því af áhuga hvaðeina um þessi mál bæði sögulegs og fræðilegs eðlis. – Hinsvegar verð ég að kannast við það að ég geri mér litlar vonir um, að gera nokkurn uppeldisfræðing úr sjálfum mér, enda mun erfitt að ala börn upp eftir bókum, - eða eftir princippum. Og raunar finnst mér, að ég geta lítið annað gert, en að vona fyrir barna minna hönd, að þau hafi orðið það heppin í foreldravali, að þau hljóti ekki frá okkur nein leiðindi eða tjón.
Annars eru helstu reglurnar, sem maður fylgir, ef um reglur er að ræða, að tryggja krökkunum líkamlega heilbrygði, eftir því sem kostur er, láta þau leika sér sem frjálsast og sem mest með öðrum krökkum, banna þeim ekki annað en það sem óhjákvæmilegt er að banna og gefa þeim þá full rök fyrir því banni, þau rök sem maður raunverulega sjálfur telur vera fyrir nauðsyn bannsins. – Ég hygg að eitthvað það erfiðasta í uppeldinu sé að forðast að banna krökkunum. Flestum hættir við að banna í tíma og ótíma og oft án samræmis, þannig að aðra stundina er leyft það sem hina er bannað. Gagnvart fullorðnum reyna menn að koma ekki þannig fram og yfirleitt held ég að maður hafi gott af því að gera sér far um, að fara meir en gerist eftir sömu reglum í umgengni við börnin sem í framkomu gagnvart fullorðnum. – Trúarlegt uppeldi fá krakkarnir ekki hjá mér. Til þess skortir mig sjálfan trúarlega sannfæringu. – Helstu rökin fyrir lífsreglunum verða: umhyggja fyrir sjálfum sér og tillit til annarra.”
Basse deyr
sem bíður pabba síns
á Eyrarbakka:
Blómin smá við bæjarþil
í blænum þýða vagga:
þau er' að kinka kolli til
kunningja síns, hans Jagga.
stjóri
Sigríður
Ásmundsdóttir
kemur
til sögunnar
Jakob og Sigríður, giftingarmynd 1946 (Úr myndasafni Jakobs
Jakobssonar)
og Steina
Tveir Jakobar Gíslasynir
við Kirkjufell á Snæfellsnesi í júní 1957
(Úr myndasafni Jakobs Jakobssonar)
Jakob Gislason 1960 (Úr myndasafni Jakobs Jakobssonar)
heldur
iðgjaldið"
Móðir mín talaði stundum um að gaman væri að eiga sumarbústað. Jakob hafði lítinn áhuga á því og sagði jafnan að það kostaði svo mikið að þau gætu búið á fínu hóteli í þrjá mánuði á ári fyrir peningana, sem spöruðust á því að eiga ekki sumarbústað. Svo erfði hann 2/3 að jörðinni Brettingsstöðum í Laxárdal eftir móður sína og Herdísi systur hennar. Magnús móðurbróðir minn var læknir á Akureyri og hafði áhuga á að eignast sumarbústað. Hann stakk upp á því að þau keyptu saman sumarbústað og settu upp á Brettingsstöðum. Jakob gekk að því með því skilyrði að Magnús sæi um þetta og hann sjálfur þyrfti ekkert að gera nema borga sinn hlut í kostnaðinum. Þegar sumarbústaðurinn var kominn hafði Jakob mjög gaman af því að vera þar. Hann fór nú að hugsa um að það vantaði salerni í bústaðinn og hafði orð á því hvort þau ættu ekki að láta koma upp kamri. Þá spurði Magnús hvort það væri ekki ódýrara að aka yfir á Hótel Reynihlíð og nota aðstöðuna þar ef maður þyrfti á slíku að halda. Af svona skynsamlegum rökum og það frá manni, sem ekki hafði verkfræðimenntun, hreifst Jakob.
stórt
og
smátt
1946 - á leið
hjá Kotagili í Skagafirði
með Jagga:
Bærinn heitir Borgargerði,
bóndans nafn ég ekki veit,
þótt hann sjálfa akra erfði
- ekki verður buddan feit.
(Borgargerði
er löngu farið eyði.)
Þegar til þess er litið að
(1) vísan er ef til vill ekki
alveg rétt munuð -
(2) kjör bænda voru líka
kröpp árið 1946 -
(3) og að neðar í sveitinni
er stórbýlið Akrar -
er hugsanlegt að vísan hafi verið svona:
Bærinn heitir Borgargerði,
bóndans nafn ég ekki veit,
þótt hann sjálfa Akra erfði
- ekki verður buddan feit.
Evu, Óla og Lísu
ætla ég þessa vísu,
að þakka tertu, te og rjóma,
tímarit og útvarpshljóma.
Jakob hreifst mjög af jafnaðarhugsjónum, var framarlega í stúdentapólitíkinni og gerði sér ferð til Rússlands 1928 á þeim tíma þegar menn héldu enn að þar væri í upprenningu sæluríki þar sem allir yrðu jafnir. Eftir að hann varð opinber starfsmaður hætti hann afskiptum af stjórnmálum en þó má lesa úr eftirfarandi vísu að honum var ekki sama um þróun heimsmála:
Að öryggi mannkyns á allan hátt
ötullega við vinnum.
Og eigum því nægan atómmátt
að eyða því fimmtíu sinnum.
Kveðið fyrir munn Steinunnar Magnúsdóttur þegar hún af Bröttubrekku leit aftur Borgarfjörðinn eftir ferðalag um Austurland, Norðurland og Vestfirði
(13. ágúst 1948):
Hvernig sem ég flækist og fer
um fegurst lönd á jörðu,
af öllum sveitum ávalt ber
minn eigin Borgarfjörður.
(í júlí 1948)
Senn er komið sólarlag.
Senn er ævin búin.
Guði sé þökk fyrir góðan dag.
Guð hvíli bein mín lúin.
Sólarlagið í lífi Jakobs var hartnær fjórum áratugum síðar en þetta var ort, seint að kvöldi 9. mars 1987, örskömmu áður en 85. afmælisdagur hans rann upp.
Í gær var fimmtánda ártíð Jakobs og í dag höldum við hátíðlegt aldarafmæli hans.
Saman tekið og flutt af