Forsa 
Ofvirknivefur 
Ofvirknibk 
Kom inn!
Gylfi Jn Gylfason

Gylfi Jn Gylfason - 09.08.98:

slfringur Gngudeild barna og unglingagedeildarinnar Viborg og starfar vi rgjf, greiningu, mat og mefer ofvirkum brnum.

 Ofvirkni, 

hvatvsi og athyglisbrestur
 Tilefni Tilefni essarar greinar er ritsm orsteins Hjaltasonar hrasdmslgmanns, sem birtist Morgunblainu ann 7. jn sastliinn

orsteinn rir grein sinni um brn me ofvirkni og athyglisbrest. S rtt skili, er sta ess a orsteinn skrifar um ennan hp barna, a hann ttast a lyfi ritalin s ofnota af  lknum slandi. lokaorum greinarinnar kemst orsteinn a eirri niurstu a nnur meferarrri eigi a vera reynd til rautar ur en tekin er kvrun um a mehndla brnin me essu lyfi.

g er sammla orsteini hva essa niurstu varar, en er hinsvegar sammla mrgu v sem fram kemur mlflutningi lgmannsins. g tel nausynlegt a foreldrum ofvirkra barna og rum sem er mli skylt, veri kynnt nnur sjnarmi  en au sem fram koma grein  orsteins. Hr a nean verur v rtt um ofvirkni og hvaa meferarrri standa foreldrum og brnum til boa.  

??

Hva er ofvirkni?
Nokkur
einkenni
Ofvirkni er essari grein nota sem samnefnari yfir brn me einkennasamsetninguna, athyglisbrest, hvatvsi og/ea ofvirkni

Um er a ra brn sem mjg snemma sklaferlinum lenda vandrum ar sem au eiga erfitt me a einbeita sr astum ar sem ess er krafist. 

  • au eiga til dmis oft erfileikum me a hla v sem foreldrar og kennarar segja eim a gera. 
  • Oft eiga ofvirk brn erfitt me a ljka eim verkefnum sem au eru a vinna a og eru me hugann vi allt anna en a sem au eiga a vera a gera. 
  • Ofvirk brn eiga oft tum erfitt me a starfa sjlfsttt, og urfa mikla asto fr fullornum til a leysa verkefni sn fullngjandi htt. 
  • Ofvirk brn, lkt og nafni bendir til, hreyfa sig meira en nnur brn, eru sfellt ii, sitja sjaldan ea aldrei kyrr og eiga srstaklega bgt astum ar sem ess er krafist a au sitji kyrr, til dmis egar kennarinn er a lesa sgu. 
  • Hvatvsi barnanna gerir eim oft tum mjg erfitt fyrir samskiptum vi ara. Fi au ga hugmynd, er hn oft tum framkvmd stanum, n tillits til eirra afleiinga sem a kann a hafa. 
  • essi brn eiga oft erfitt me a ba eftir a rin komi a eim, til dmis leik, og  lenda oft flogum og deilum, kannski vegna ess a hafi au skoun einhverju vera au a lta ljs sitt skna, n tillits til astna.
erfi
sklaganga

*

fir vinir

*

einangru
fjlskylda

Ljst m vera af ofangreindu, a sklaganga ofvirkra barna er enginn dans rsum, v einkenni barnanna vera fyrst og fremst snileg ar sem gerar eru krfur til eirra.

Flest ofvirk brn eiga fa ea enga vini, v ofvirkni er sjkdmur ea ftlun sem hefur mikil og slm hrif ll flagsleg samskipti. Ofvirk brn festast ess vegna oft einhversskonar syndaselshlutverki.  

Ofvirkni barnsins hefur einnig mikil hrif lf fjlskyldunnar og  rekstrar og rifrildi heimilinu eru oft tum daglegt brau. Til a bta gru ofan svart kennir umhverfi oft foreldrunum um hvernig komi er. a leiir sjaldan til ess a fjlskyldan einangrar sig og ofvirka barni hefur v oft ltil sem engin tengsl vi ara en foreldra sna og systkyni.  

Hva veldur?

Hva veldur ofvirkni?

lffrilegar
skringar

erfir
skddun

Tali er a 3-5%  barna hverjum rgangi uppfylli au lknisfrilegu greiningarskilyri, sem arf til a au teljist ofvirk. Mjg sterk frileg rk hnga a v a ofvirkni eigi sr lffrilegar skringar.  

Rannsknir hafa snt, a um er a ra mjg sterkan erfatt ofvirkni. Einnig er tali a mrgum tilfellum s orsakir ofvirkninnar a finna heilaskddun sem tti sr sta megngu ea fingu. Til dmis er venju htt hlutfall ofvirkra barna fyrirburar, ea um vandaml hefur veri a ra fingu ea megngu. Ofvirknina er  ess vegna ekki hgt a rekja til ess a brnin su illa upp alin.  

Greining

Greining ofvirkni
aljlegur
greiningar-
staall

*

greining
aeins
fri
fagflks

Ofvirkni er sjkdmur sem lkt og arir sjkdmar gelknissvii er flokkaur og skrur sjkdmaskr aljaheilbrigismlastofnunarinnar (WHO). essi sjkdmaskr er notu allri Evrpu, og gengur daglegu tali undir nafninu ICD-10, ar sem um tundu tgfu essarar skrningar er a ra.

Ekki er nema fri fagmanna a greina ofvirkni me reianlegum htti, og greiningin er yfirleitt samvinnuverkefni slfringa og barnagelkna, og annara faghpa sem hafa srekkingu svii ofvirkni. ICD-10 eru  sett strng og skr greiningarskilyri sem barni arf a uppfylla til a a teljist lknisfrilegum skilningi ofvirkt. Hr er v  ekki um gettakvrun ess lknis sem greinir barni a ra, heldur er um sama ea svipa ferli a ra og beitt er vi greiningu annarra sjkdma sem lst er ICD-10. Mikilvgt er a greiningin s vel unnin, v a hn er s grunnur sem mefer barnsins og rgjf til foreldra, og eirra faghpa sem umgangast barni dagvistarstofnunum og skla byggir .  

rri?

Hva er til ra?
meferarrri
lkna ekki
en
hjlpa barninu 
a halda 
einkennunum
skefjum
Sameiginlegt me llum eim meferarrrum sem beitt hefur veri mefer ofvirkra barna og virka vel, er a au lkna ekki ofvirknina, en halda einungis einkennum hennar skefjum. 

Bestur rangur mefer ofvirkra barna nst me tvennum htti. 

  • fyrsta lagi er hgt a laga umhverfi barnanna a rfum eirra, og kenna foreldrum og fagflki sem umgengst barni, umgengnishtti og tkni sem heldur einkennunum skefjum. Me essum htti er hgt a n umtalsverum rangri hj a minnsta kosti 60% ofvirkra barna. Ekki verur fjlyrt frekar um essa tegund meferar hr, ar sem g hygg a flestir geti veri sammla um nausyn ess a veita ofvirkum brnum meferartilbo sem kemur til mts vi arfir eirra og fjlskyldu eirra.  
  • ru lagi er mgulegt me lyfjagf, yfirleitt me ritalini ea skyldum lyfjum, a sl einkennin hj 80-90% ofvirkra barna.   

Erlendar rannsknir sna a bestur rangur nst a jafnai me v a sameina essa tvo kosti.  

Margt 
hefur veri 
reynt 
til rautar
nnur meferarrri hafa v miur ekki reynst sem skyldi. Sem dmi um meferarrri sem rannsknir hafa snt a hafa mjg lti ea takmarka gildi, m nefna Feingold matseillinn svokallaan. Sum ofvirk brn virast samt vera vikvm fyrir kvenum futegundum, til dmis sykri, og er sjlfsagt a fagflk styji foreldra a athuga hvort um slkt s a ra. Reynslan snir v miur a breyting matari er einungis einstaka undantekningartilfellum ngjanleg til a n stjrn ofvirknieinkennum barnsins.  

Lyf

Lyfjamefer
Ritalin
virkar skjtt
( ca 20 mn)

klrast
4 klst

2-3 
skammtar
dag

strbtir
lan og frni
barnsins 

Ef ofvirkni er mehndlu me lyfjum verur ritalin yfirleitt fyrir valinu, vegna ess a a virkar best af eim lyfjum sem boi eru og ltil htta er alvarlegum aukaverkunum. 

Ritalin er teki tfluformi, og hefur skjta verkan. Um a bil 20 mntum eftir a barni hefur teki inn lyfi fara hrif ess a sjst. Hj eim brnum sem taka lyfjamefer, fellur tni eirra einkenna sem valda eim mestum erfileikum, athyglisbresturinn, hvatvsin og ofvirknin, oft me hrifamiklum htti. Eftir a um a bil fjrar klukkustundir eru linar fr tku lyfsins, httir a a virka, og v nausynlegt a gefa barninu njan skammt af lyfinu. Algengast er a brn fi 2-3 skammta af ritalini dag.  

Ritalin og skyld lyf hafa svo ga verkan meginorra ofvirkra barna a au geta lkt v sem ur var, stunda sklagngu me v sem nst elilegum htti.

lag fjlskylduna minnkar og algengt er a barninu vegni betur flagahpnum, ar sem tni rekstra og illinda fellur yfirleitt verulega mean hrifa ritalins gtir lkamanum.

Ekki er hgt a lkna ofvirkni me lyfjagjf, einungis halda einkennum hennar skefjum. S lyfjameferinni htt, blossa  ofvirknieinkennin v samstundis upp aftur. 

Aukaverkanir Aukaverkanir ritalins og skyldra lyfja
yfirleitt
tengdar
skammta-
str

*

litlar
og
yfirleitt
hverfandi
me
venjulegum
barna-
skmmtum

Ritalin og skyld lyf geta haft aukaverkanir fr me sr.  r eru fstum tilfellum alvarlegar. r aukaverkanir sem nefndar eru hr a nean, eru yfirleitt tengdar skammtastr, a er a segja a aukaverkanir sem eru svo alvarlegar a htta verur mefer, sjst helst eim tilfellum ar sem gefnir eru mjg strir skammtar, sem er mjg sjaldgft egar ofvirk brn eiga hlut. Komi fram alvarlegar aukaverkanir af ritalini,ea skyldum lyfjum, er lyfjamefer a sjlfsgu htt. Aukaverkanir eru einungis eitt til rj prsent tilfella svo alvarlegar a htta veri lyfjamefer.   

Langalgengasta aukaverkun ritalins er minnku matarlyst, en me v a tmasetja mltir dagsins annig a barni bori egar lyfi er ekki lkamanum, er sjaldnast um alvarlega truflun matarvenjum barnsins a ra.  

Um svefntruflanir getur veri a ra, en sjaldnast eim mli a til umtalsverra vandra s. Oft er lka  erfitt a meta hvort um eiginlega aukaverkun s a ra ar sem mrg ofvirk brn sofa illa og rlega, tt au su ekki ritalini.  

Sum brn vera lei og kvarta undan andlegri vanlan egar byrja er a taka lyfin. Oft er erfitt a meta hvort leiinn s  eiginleg aukaverkun, ea hvort a ritalini gefi brnunum a mikla innri r a au su frari um a meta hvernig fyrir eim er komi, og a au veri lei af eim skum.  

upphafi lyfjameferar kvarta sum brn undan hfu ea magapnu, en essi einkenni vara stutt og hverfa yfirleitt egar fram la stundir.  

Um tma var tali a ritalin hefti vxt barna egar til lengdar vri liti, en njar rannsknir hafa snt a tti manna um a er ekki rkum reistur.  

Arar aukaverkanir en ofangreindar geta komi fram, en eru mun sjaldgfari og sjst einungis undantekningartilfellum.  

Verkan ritalins 
mest 
rannsku

engin
frhvarfs-
einkenni

Verkan ritalins er a svi gelknisfri sem mest hefur veri rannsaka, og birtar hafa veri sundir greina essu svii. essar rannsknir hafa snt me yggjandi htti 
  • a lyfi safnast ekki fyrir kroppnum. 
  • Ritalin veldur ekki fkn ea vmu og 
  • er ekki vanabindandi eim skmmtum sem gefin eru ofvirkum brnum, 
  • og gerir au heldur ekki h rum lyfjum. 
  • Vandalaust er a htta ritalin mefer, ar sem ekki er um nein frhvarfseinkenni a ra. 
  • Nefna m a ekki er vita um langtmahrif ritalins, en ekki er vita til ess a um nein skaleg langtmahrif s a ra af ritalini eim skmmtum sem gefin eru ofvirkum brnum.  

Nota lyf?

a beita lyfjamefer vi ofvirkni?
1) Greining

Ef um ofvirkni 
er a ra

2) Reyna til hltar
lyflausar aferir

3) Lyfjamefer
eirra sem 
erfiast eiga

*

Greining svo
snemma sem
unnt er

Vi essari spurningu er ekki til eitt einhltt svar. ess m geta a mikill meirihluti eirra frimanna sem stunda hafa rannsknir svii ofvirkni eru fylgjandi lyfjamefer einhverjum mli. Undirritaur er eirrar skounar, a einungis eigi a beita lyfjamefer vi ofvirkni eftir a fari hefur fram srfrilegt mat barninu, og skori hefur veri r v me eins ruggum htti og unnt er, a hegan barnsins eigi sr lffrilegar skringar, og um eiginlega ofvirkni s a ra.  

Reyna tti til rautar ara mefer, ur en kvei er a mehndla barni me lyfjum. Ritalin og skyld lyf eru gelyf, og rtt fyrir a au virki vel ofvirk brn og aukaverkanir su far, er alvruml a gefa brnum slk lyf a stulausu. Oft er ngilegt a veita foreldrum barnanna og eim rum sem mli er skylt, frslu um a hvernig bregast eigi vi barninu.  

v miur er a svo a til er hpur barna sem er svo ungt haldinn af ofvirkni, a frsla og rtt vibrg umhverfi eirra er ekki ngilegt til a halda einkennum barnanna niri. essi brn urfa lyfjamefer a halda til a au og eirra nnustu geti lifa mannsmandi lfi.  

Mikilvgt er a fram fari greining og mat ofvirkum brnum eins snemma viskeii eirra og aui er. a er fyrsta skrefi tt a veita eim og fjlskyldum eirra asto sem au urfa a halda. flestum tilfellum er hgt a greina ofvirkni me reianlegum htti vi sex ra aldur. S greiningin framkvmd ngilega snemma, er hgt a bregast vi barninu rttan htt, ur en a fer a upplifa sig sem syndasel og tapara, og hefur sklagngu sna me neikvtt vihorf til skla og dagvistarstofnana. Greining, rgjf og lyfjamefer er a sjlfsgu ekki ngjanlegt. Nausynlegt er a einnig su fyrir hendi skla, frstunda og meferartilbo sem sniin eru a rfum ofvirkra barna.  

A lokum

Lokaor
Margar
sammerktar
og
rkstuddar
vibrur
ann tma sem undirritaur hefur veri bsettur Danmrku, hefur umra um rttmti ess a nota ritalin sem hluta af mefer ofvirkra barna blossa upp ru hvoru ar landi. Eftir a g las grein orsteins Hjaltasonar, geri g a a gamni mnu a lesa r greinar dnsku sem g hafi tiltkar og mla gegn v a mehndla ofvirkni me ritalini. g hef hr teki saman efnistti sem r margar hverjar eiga sameiginlega, og koma eir hr a nean.  
engin
ofvirkni
til
  • -Rttmti ofvirknigreiningarinnar er dregi efa. Oft er gefi skyn, ea sagt berum orum, a greiningin s meira ea minna gettakvrun vikomandi lknis. Oftar en ekki er sagt, a hegan barnsins s foreldrunum a kenna, og fullyringar srfringa um a ofvirkni eigi sr lffrilegar skringar annig dregnar efa.  
samsris-
kenningar
  • -Bornar eru brigur heilindi eirra lkna sem bera byrg lyfjameferinni, og gjarna gefi skyn me beinum ea beinum htti a lknar og anna fagflk, hafi af v fjrhagslegan vinning a mehndla brnin me ritalini.  
grabrall
  • -sjaldan er nefnt og reynt a gera tortryggilegt, a eir sem framleia og selja ritalin og skyld lyf hagnast slu eirra.  
alhfingar
fr dmi um
misnotkun
  • -Dregin eru fram dmi ar sem ritalin hefur veri misnota, til dmis annig a ritalini hafi veri beitt, n ess a fram hafi fari nkvm greining og mat barninu. t fr dminu er svo alhft um alla lkna.  
vmu-
kenningin
  • -egar kemur a umru um ritalin og verkan ess er gjarna sagt, a ar sem  ritalin s tt vi amfetamn, su brn sem eru mehndlu me lyfinu vmu mean mefer stendur. Oft er beinlnis sagt a veri s a gera brn a fkniefnaneytendum me v a mehndla au me ritalini.  
aukaverkanir
blsnar upp
  • -Mjg vinslt er einnig a gera miki r eim aukaverkunum sem sem hugsanleg eru af lyfjunum, en vandlega sneitt hj v a geta ess a aukaverkanirnar su sjaldgfar, og v einungis undantekningartilfellum nausynlegt a htta mefer af eim skum.  
Arar 
aferir 
betri
  • -Mjg oft er rtt um meferarrri sem eiga a sgn a geta komi sta lyfjagjafarinnar a hluta ea llu leyti. essi meferarrri eiga a yfirleitt sameiginlegt a au eru ltt ea ekki rannsku, ea eiga einungis vi undantekningartilfellum, en eru gagnslaus ea v sem nst gagnslaus meginorra ofvirkra barna.  
stalausir
stafir
eiga ekki
erindi
slenska
umru

*

Nota skal a sem best hefur reynst og mest veri rannsaka

Varla arf a taka a fram, a au atrii sem g tel hr til r danskri umru, eiga sr afskaplega takmarkaar kenningalegar stoir og eru nstum alltaf byggar tilfinningalegum rkum en ekki faglegum. essi mlflutningur er mrgum tilfellum beinlnis skalegur ofvirkum brnum og fjlskyldum  eirra, og markmi hans virist vera a eitt a skapa vissu um  gi eirrar meferar sem boi eru, og heilindi eirra sem a henni standa. g s v enga stu til a slendingar su a flytja ennan mlatilbning heim til slands.  

g er eirrar skounar, a nota beri a mefer ofvirkra barna, sem vita er a virkar best hverju sinni. Mean ekki koma fram sterk fagleg rk sem mla gegn lyfjamefer ofvirkra barna, er v rttltanlegt a beita ritalini og lyfjum af svipuu tagi, sem hluta af skynsamlega samsettu meferartilboi. Ritalini og skyldum lyfjum tti aldrei a beita nema a vandlega athuguu mli, og alls ekki n ess a nkvm greining og mat einkennum barnsins liggi fyrir.  

Gylfi Jn Gylfason Greinarhfundur er slfringur Gngudeild barna og unglingagedeildarinnar Viborg og starfar vi rgjf, greiningu, mat og mefer ofvirkum brnum.

Efst essa su *
Forsa * Ofvirknivefur * Ofvirknibk