GÓP-fréttir

MR-59

Til baka
í greinar
Guðmundar

Guðm. G. Þórarinsson -

Ávarp við útskrift
meistaranema í
verkefnastjórnun
við verkfræðideild
Háskóla Íslands
14. júní 2008

Mér er það bæði ánægja og heiður að fá tækifæri til þess að óska ykkur til hamingju á þessum tímamótum í lífi ykkar.

Smáþjóð, 300 þ. manns, sem lifir á eylandi úti í miðju Atlandshafi, langt frá öðrum þjóðum og talar tungumál sem enginn skilur, er lífsnauðsyn að mennta þegna sína, ella fær hún ekki haldið velli í sundruðum heimi andstæðna og lífskjarakapphlaups.

Við höfum stundum sagt að menntun sé í stórum dráttum þrenns konar:

• Í fyrsta lagi sú menntun sem hefur venjugildi, það er sú menntun sem menn verða að ná tökum á til þess að verða ekki eins og álfar út úr hól, geta tekið þátt í samfélaginu, þannig þurfa menn til dæmis að vita að það var ekki Beethoven sem fann Ameríku.
• Í öðru lagi sú menntun sem hefur notagildi það er sú menntun sem menn þurfa að öðlast til þess að geta unnið og aflað sér tekna hvort sem það er að geta búið til skrúfur til þess að festa eldhúsinnréttingu upp á vegg eða fléttað net til fiskveiða.
• Í þriðja lagi er sú menntun sem hefur sjálfgildi, sú menntun sem þroskar manninn, gerir hann að betri manni, gerir hann hæfan til þess að skynja ævintýri lífsins og lifa sjálfum sér og öðrum til góðs.

Reyndar eigum við máltæki sem segja okkur að öll menntun bæti manninn og verði honum menningargrunnur.

Hver kannast ekki við máltækið: Menntun er það sem er eftir þegar maðurinn hefur gleymt því sem hann hefur lært.
Ég þekki hámenntaða menn sem hafa gleymt flestu sem þeir hafa lært.

Eða máltækið: Menntun er manninum það sem meitill listamannsins er steininum.

Á stuttum tíma hefur hún þróast frá bændasamfélagi til nútíma tæknivædds samfélags. Á ótrúlega stuttum tíma hefur hún náð að komast í hóp þeirra þjóða sem best lífskjör hafa í heiminum. Þar stöndum við á herðum eljusamra og útsjónasamra forfeðra.
Breytingin er ótrúleg á örstuttum tíma. Unga kynslóðin í dag gerir sér ekki grein fyrir þessum öflugu umskiptum.

Þegar skáldið lýsti húsfreyjunni í sjávarþorpinu sem beið í ofvæni heimkomu fjölskylduföðurins sagði það:

Húsfreyjan lotin í hlóðirna skarar
talar við drottinn
telur í pottinn
og sparar og sparar.

Þjóðverjar sem hér voru á ferð gátu ekki dulið undrun sína yfir því hvernig þessi litla þjóð, að fjölda svipuð og úthverfi í Hamborg, hefði getað lagt vegi um þetta stóra land, virkjað orkulindir og lagt raflínur þvert og endilangt, byggt hafnir meðfram allri strandlengjunni, komið upp heilbrigðiskerfi á heimsmælikvarða og menntakerfi þar sem unnt væri að læra nær hvað það sem hugurinn girnist. Þannig mætti lengi telja. Lífskjör með þeim bestu sem þekkjast, og þjóðin þekkt sem bókaþjóð sem hefur listir og menningu í hávegum. Ritaði í eingrun sinni sögur sem eru með því besta sem heimsbókmenntirnar eiga.

En það er og undarleg þverstæða að því fjölbreyttara sem þjóðfélagið er þeim mun meiri sérhæfingar krefst það af þegnum sínum. Og sérhæfingin gerir þjóna sína blinda á það sem þeim kemur ekki við.

>> Þeim mun meir sem þekkingin eykst,
>> þeim mun öflugri sem tækni okkar og tæki verða -

• þeim mun viðkvæmara verður umhverfið fyrir verkum verkfræðinganna,
• þeim mun viðkvæmari verður jörðin fyrir afleiðingum framkvæmda og hagvaxtar,
• þeim mun viðkvæmara verður lífið, lífríkið, jafnvel sjálft fjöregg mannkynsins fyrir ógætilegum og vanhugsuðum aðgerðum þar sem hagnaðarvonin er drifkrafturinn.

Við lifum í heimi þar sem markaðurinn segir við okkur: Ég er drottinn guð þinn, þú skalt ekki aðra guði hafa. Við verðum að brjóta eggin til þess að búa til eggjaköku en eggjakakan verpir ekki neinum eggjum.

Þekkingin eykst en hefur manninum farið fram í sama mæli?

Við getum ferðast með hljóðhraða til fjarlægustu staða jarðarinnar en við erum jafnlengi að kasta af okkur vatni og við vorum á tímum Krists. Fyrir tvö þúsund árum hittust tveir Rómverjar á götu og annar sagði við hinn: Hví ert þú svona dapur vinur minn. Hefur eitthvað gengið þér svona illa eða einhverjum öðrum svona vel.

Skyldi mikið hafa breyst?

Á Íslandi þekkjum við vel það fyrirbrigði náttúrunnar sem við köllum aftureldingu, þegar geislar deyjandi sólar renna saman við geisla rísandi sólar, þegar geislar þess sem er að hverfa, styrkja og lýsa upp það sem er að fæðast, það sem í vændum er. Þannig á þessi dagur að vera ykkur sem afturelding. Þið eigið að láta þann þroska og þekkingu sem liðnu árin hafa fært ykkur, bjarmann af afrekum og þolgæði forfeðranna, verða undirstöðu þeirra verka sem óleyst blasa við á komandi árum.

Á vissan hátt standið þið á vegamótum. Á vegamótum þarf að taka stefnuna, rata rétta leið, rétta áttavitann af. Hvert skal halda? En þá ríður á að hafa góðan áttavita því á landakortinu eru margir áfangastaðir. Áttavitann okkar, sem vísar í segulnorður, er auðvelt að skekkja með málmklumpi. Eins er auðvelt að skekkja lífsáttavitann okkar. Maðurinn er auðblekktur. Okkur tekst stundum ekki að greina á milli þess sem er gylltur leir og þess sem er leirugt gulli. Við berum ekki alltaf gæfu til að greina ófalsaða mynt frá falsaðri. Leiðin getur verið villugjörn og ekki á allra færi að stýra eftir stjarnanna skini.

Þegar Argentínska skáldið Jorge Luis Borges leit yfir farinn veg og velti fyrir sér hvernig hann hefði átt að lifa, sagði hann:

Ef ég mætti lifa lífinu á nýjan leik mundi ég ekki kappkosta að vera fullkominn. Ég færi oftar heimskulega að ráði mínu en ég hef gert til þessa. Ég færi oftar með hringekjunni, léki við fleiri börn og horfði oftar á sólina rísa, borðaði meiri ís. Ef ég ætti enn líf fyrir höndum - en sjáið þið til - sagði hann, ég er áttatíu og fjögurra ára og veit að ég er að dauða kominn.”

Við lifum í sundruðum heimi andstæðna þar sem heimur tækni og vísinda fjarlægist stöðugt heim lista og húmanisma og það svo að oft sést ekki milli þessara heima - frekar en þeir væru á sitt hvorri reikistjörnunni.

Við lifum í heimi ótrúlegra afreka mannsandans. Maðurinn hefur sigrast á þyngdarafli jarðar og farið til tunglsins og áformar að fara til Mars. Hann skyggnist með tækjum sínum um óravíddir geymsins allt til uppruna alheimsins.

En á sama tíma berast til okkar fréttir af hvítglóandi ofstæki og hörmulegum grimmdarverkum. Þjóðarmorð í Darfur og Ruanda Burundi, styrjöld í Iraq, heilar kynslóðir alast upp í Palestínu með hatrið sem aðaldrifkraft lífsins. Fjölmiðlarnir birta okkur fréttir af óskiljanlegum illvirkjum sem gera öll rök skynseminnar að hrynjandi rústum.

Sá heimur sem hefur komist nálægt því að skilja leyndardóma efnisins færði okkur Hirosima og Nakasaki.

Maðurinn er í auknum mæli að ná tökum á mestu leyndardómum lífsins, erfðaeiginleikunum og sjúkdómum. Ég nefni stofnfrumur sem geta tekið að sér hlutverk allra fruma, klónun og fleira þar sem fengist er við sjálft fjöregg mannkynsins og við spyrjum okkur: Má gera allt sem hægt er að gera?

En 40 þúsund börn deyja á hverjum degi vegna sjúkdóma og hungurs, 750 milljónir manna á jörðinni lifa við hungurmörk 72 milljónir manna hafa dáið í um 100 styrjöldum á þessum rúmu 60 árum frá síðari heimsstyrjöld.

Í fegurstu borgum heimsins þar sem list og snilli arkitekta og verkfræðinga hrífur andann upp á háfjallatind, finnast afkimar og myrkviðir þar sem eiturlyf og mannleg örvænting, mannleg eymd og niðurlæging blasa við í óhugnalegum mæli.

Jafnvel þar sem lífskjör og velsæld ná hæst virðist tilgangsleysi og lífsleiði ná tökum á fólki svo að afgrunn hyldýpisins gín við.
Hryðjuverk og sjálfsmorðsárásir eru algengustu orð heimsfréttanna í dag.

Mannvirki verkfræðinganna hverfa. Náttúruöflin brjóta þau niður, eyðingaröfl tímans þurrka þau út af yfirborði jarðar. Hverfulleikinn, forgengileikinn, verða augsýnilegir ef horft er yfir lengra tímabil. Sagði ekki Kajam í Rubajat:

Þar sem eitt sinn voldugt ríki var,
villiasninn er nú kóngur þar.

Þar sem eitt sinn voru stórveldi eru nú eyðimerkur, þar sem eitt sinn voru voldug ríki eru nú frumskógar.
Shakespeare skýrði út hvernig valdamesti keisari verður að leir í gröf sinni og Alexander mikli fær það hlutverk að þétta göt í útvegg gegn veðrum og vindum.
 

“Nakinn kom ég af móðurkviði, nakinn mun ég aftur hverfa” sagði Job.

Við megum ekki missa ekki sjónar af hinni huldu ljóslind í lífinu, af þeim blikum af æðri fegurð sem tilheyra ríki andans.
Maðurinn lifir ekki á brauðinu einu saman. Sú jurt sem hefur góðan jarðveg og nægt vatn visnar og fölnar ef hún fær ekki ljósið að ofan. Hún visnar í toppinn og þroskast ekki

Þar töluðu menn sem höfðu fábreyttari menntun og lærdóm en venjuleg skólabörn á okkar dögum en dýpri speki og máttugri skilning og visku en margir lærðir menn okkar tíma:

Eldur er bestur
með ýta sonum
og sólar sýn,
heilyndi sitt,
ef maður hafa náir,
án við löst að lifa.

Sá eldur sem í huganum brennur og viðheldur afli og orku til góðra verka, viðheldur hæfileikanum til að undrast og dást eins og björtum demanti er ómetanlegur.

Sú sólarsýn sem lyftir augum mannsins til hins bjarta og góða, vekur með honum jákvæðar hugsanir og heldur góðum huga og óhryggum er mikils virði.

Heilindi vísa til þess að maðurinn sé heill.

Vertu trúr sjálfum þér lætur Shakespeare Pólonius segja við son sinn,
þá mun það fylgja eins og nótt fylgir degi að þú munt ekki reynast neinum manni ótrúr.

Án við löst að lifa. Að lifa vammlausu lífi, án þess að skaða eða hryggja aðra er meðal þeirra gilda sem vafalausust eru í lífinu.

Klettafjallaskáldið sagði:

Láttu hug þinn aldrei eldast eða hjartað.
Vinur aftansólar sértu,
sonur morgunroðans vertu.

Allt er ævintýri þeim sem kann að sjá. Daggardropinn sem glitrar á svellinu, birkihríslan sem teygir rótaranga sína eftir berginu í dálitla moldarlúku til þess að halda lífi, laxinn sem leitar uppruna síns í ánni og liljur vallarins, allt segir þetta okkur mikla sögu, allt er þetta heimur út af fyrir sig.

Alsjáandi á örðugleika lífsins, um leið og við öxlum þá ábyrgð sem nám okkar og menntun leggur okkr á herðar, megum við ekki gleyma að gjalda gleðinni það sem gleðinnar er. Um leið gjöldum við skynseminni það sem skynseminnar er, vitandi að :

sjaldan verður ósinn eins
og uppsprettuna dreymir.

Til baka
í greinar
Guðmundar

Fara oftar í hringekjuna,
reyna ekki að vera fullkomin,
gera ef til vill fleiri heimskupör,
leika við fleiri börn,
horfa oftar á sólina rísa.

Gæfan fylgi ykkur í lífi og starfi.